Toevallige tekens: kruis, mol, herstellingsteken – gratis cursus muziektheorie

Tussen twee naburige pianotoetsen (wit of zwart) ligt een halve toon (in het Engels half step), de kleinste afstand in de westerse muziek. Toevallige tekens verhogen of verlagen een noot met één of twee halve tonen.

Teken	Naam	Effect
♯	kruis	verhoogt de noot met een halve toon
♭	mol	verlaagt de noot met een halve toon
♮	herstellingsteken	heft een toevallig teken op: terug naar de „natuurlijke” noot
𝄪	dubbelkruis	verhoogt met twee halve tonen (een hele toon)
𝄫	dubbelmol	verlaagt met twee halve tonen

Op het toetsenbord is Fis (F♯) de toets direct rechts van F (een zwarte toets); Bes (B♭) is de toets direct links van B. Let op: de naburige toets is niet altijd zwart. Tussen E en F, en tussen B en C, zit geen zwarte toets. Eis (E♯) is dus de witte toets F, en Ces (C♭) de witte toets B!

Op papier

We zeggen „Fis” (de noot met het kruis erbij), maar we schrijven het teken vóór de noot, op dezelfde lijn of in dezelfde tussenruimte, zodat het oog het ziet voordat je speelt.

M:4/4
L:1/4
Q:1/4=80
K:C
F ^F G2 | B _B A2 | ^F F =F2 | ^^F2 __B2 |]

Luister naar maat 3: de tweede F is nog steeds Fis, ook al staat er geen teken voor. Het herstellingsteken brengt daarna de gewone F terug.

Hoelang geldt een toevallig teken?

Een toevallig teken vóór een noot geldt tot het einde van de maat, voor elke noot op dezelfde hoogte.
Het geldt alleen voor noten in hetzelfde octaaf (een hoge Fis maakt de F van de linkerhand niet tot Fis).
Het wordt opgeheven door de maatstreep, tenzij de noot over de maatstreep heen is overgebonden.
De tekens van de voortekening (aan het begin van elke regel) gelden voor het hele stuk en in elk octaaf – die bestuderen we bij de toonladders.

Waarschuwingstekens (beleefdheidstekens): uitgevers voegen in de maat na een toevallig teken vaak een herinnerend herstellingsteken toe, soms tussen haakjes, om je eraan te herinneren dat de maatstreep het teken heeft opgeheven. Het verandert niets, maar het voorkomt fouten.

Veelgemaakte fout: vergeten dat een toevallig teken de hele maat geldt. Hou bij het van blad spelen elk kruis of elke mol die je tegenkomt „in je geheugen” tot de volgende maatstreep.