Pięciolinia i klucz wiolinowy – darmowy kurs: teoria muzyki

Do zapisu wysokości dźwięku używamy pięciolinii (po angielsku staff albo stave): pięciu poziomych linii i czterech pól między nimi. Zawsze liczy się je od dołu do góry: linia 1 jest najniższa.

Im wyżej nuta leży na pięciolinii, tym wyżej brzmi. Nuta może być umieszczona na linii (linia przechodzi przez nią) albo w polu. Przejście z linii do pola tuż nad nią podnosi dźwięk o jedną literę: C → D → E… Takie sąsiednie nuty dzieli sekunda (krok o stopień).

Klucz wiolinowy

Sama pięciolinia nie mówi, jakie dźwięki zawiera: potrzebuje klucza. Klucz wiolinowy (𝄞), zwany też kluczem G, owija się wokół drugiej linii i nadaje jej nazwę: nuta na 2. linii to G (G tuż nad środkowym C). Od tego punktu wynikają wszystkie pozostałe nuty.

Na fortepianie klucza wiolinowego używa się głównie dla prawej ręki; to także klucz większości wysokich instrumentów (skrzypce, flet, sopran, gitara…).

Nuty na liniach

M:4/4
L:1/4
K:C
E4 | G4 | B4 | d4 | f4 |]
w: E G B D F

Nuty w polach

M:4/4
L:1/4
K:C
F4 | A4 | c4 | e4 |]
w: F A C E

Sposoby na zapamiętanie: anglojęzyczni uczniowie zapamiętują linie E-G-B-D-F (u nas E-G-H-D-F) zdaniem „Every Good Boy Deserves Fruit” (pierwsze litery słów), a pola F-A-C-E tworzą angielskie słowo „FACE” (twarz) – to akurat działa i u nas. Nie opieraj się jednak na takich zdaniach zbyt długo: prawdziwym celem jest rozpoznawać każdą nutę na pierwszy rzut oka, tak jak czytasz słowo.

Czytanie od punktów orientacyjnych i interwałami

Dobrzy czytelnicy nie recytują pięciolinii: znają kilka nut orientacyjnych (środkowe C pod pięciolinią, G na 2. linii, C w trzecim polu, G nad pięciolinią) i czytają pozostałe według odległości: linia → następne pole = następna litera; linia → następna linia = przeskok o jedną literę.

M:4/4
L:1/4
Q:1/4=100
K:C
C D E F | G2 G2 | A G F E | D2 C2 |]
w: C D E F G G A G F E D C

Częsty błąd: mylenie nuty na linii z nutą w sąsiednim polu. Sprawdź, czy linia przechodzi przez środek główki nuty (nuta na linii), czy nuta jest wciśnięta między dwie linie (nuta w polu).

Laseczki: poniżej środkowej linii laseczka idzie w górę, po prawej stronie główki; powyżej – w dół, po lewej stronie. Na środkowej linii zwykle idzie w dół. Nie zmienia to dźwięku, ale ułatwia czytanie nut.