Tańce, lutnie i madrygały

Renesans nie śpiewał tylko w kościele. W zamkach, domach kupców i karczmach tańczono, grano na lutni i śpiewano na głosy przy stole. To także czas, gdy instrumenty wywalczyły sobie niezależność: po raz pierwszy w dużej ilości wydawano muzykę napisaną tylko dla nich.

Rodzina instrumentów dla każdego rejestru

Renesansowi budowniczowie tworzyli instrumenty w kompletnych rodzinach, od bardzo wysokich po niskie, jak chór: flety proste, viole, krzywuły, szałamaje… Grano w consorcie, małym zespole, złożonym z jednej rodziny albo z różnych instrumentów. Na wolne powietrze i ceremonie — instrumenty głośne (szałamaje, sakbuty, przodkowie puzonu); do komnaty — ciche (lutnia, viole, flety proste).

Lutnia, królowa instrumentów

Lutnia, z zaokrąglonym pudłem w kształcie połówki gruszki i odgiętą do tyłu główką, była ulubionym instrumentem zarówno amatorów, jak i wirtuozów. Jej muzyki nie zapisywano na pięciolinii, lecz w tabulaturze: linie oznaczają struny, a cyfry lub litery progi. To dokładnie ta sama zasada co w dzisiejszych tabulaturach gitarowych! We Włoszech Francesco da Milano słynął jako cudowny lutnista; w Anglii John Dowland (1563–1626) pisał pieśni i utwory o wyrafinowanej melancholii, takie jak Flow, my tears i jego Lachrimae.

W Hiszpanii wolano vihuelę w kształcie gitary. W 1536 roku Luis de Milán wydał El Maestro, pierwszą drukowaną księgę na ten instrument, a w 1546 roku Alonso Mudarra wydrukował najwcześniejsze znane utwory na gitarę, która miała wtedy cztery chóry (pary) strun.

Wiek tańców

Tańce renesansowe często występują w parach: wolny, dostojny taniec w metrum dwudzielnym, po nim żywy w trójdzielnym, czasem na tę samą melodię w przekształconej postaci.

• Pawana: wolna i majestatyczna, pochód, w którym należy się pokazać.
• Galiarda: żywa, w metrum trójdzielnym, pełna skoków.
• Branle: taniec w łańcuchu lub w kole dla wszystkich, z niezliczonymi odmianami regionalnymi.
• Allemande, courante, volta… niektóre z nich przejdą do suity barokowej.

Wydawcy publikowali zbiory tańców na zespół, jak Tielman Susato w Antwerpii (1551). W 1589 roku kanonik z Langres Jehan Tabourot, pod pseudonimem-anagramem Thoinot Arbeau, wydał Orchésographie, podręcznik opisujący kroki każdego tańca wraz z melodią. Jedno z jego branle stało się w XX wieku angielską kolędą Ding Dong Merrily on High:

M:4/4
L:1/4
Q:1/4=100
K:G
G G A/G/ F/E/ | D3 D | E G G F | G2 G2 |
G G A/G/ F/E/ | D3 D | E G G F | G2 G2 |]

A oto początek Greensleeves, angielskiej melodii poświadczonej od 1580 roku (wbrew upartej legendzie nie jest autorstwa Henryka VIII). Zwróć uwagę na kołyszące metrum trójdzielne i modalną barwę, z dźwiękiem g, a potem gis:

M:6/8
L:1/8
Q:3/8=56
K:Am
A | c2 d e3/2f/ e | d2 B G3/2A/ B | c2 A A3/2^G/ A | B2 ^G E2 |]

Chanson i madrygał: malowanie słów

We Francji chanson polifoniczna jest żywa, często narracyjna lub figlarna. Clément Janequin zasłynął utworami opisowymi, takimi jak La Guerre (o bitwie pod Marignano), w których głosy naśladują trąbki, okrzyki i wystrzały armat.

We Włoszech madrygał opracowywał wielką poezję (Petrarkę, później Tassa i Guariniego) na cztery do sześciu głosów. Jego zasada: sprawić, by usłyszeć sens słów. Fraza o niebie wznosi się wysoko, westchnienie przerywa pauza, ból wyraża dysonans. Nazywa się to malowaniem słów (madrygalizmem). Madrygaliści szukali coraz śmielszych efektów: Carlo Gesualdo wplatał zaskakujące chromatyczne następstwa.

Największym madrygalistą był Claudio Monteverdi, który za życia wydał osiem ksiąg madrygałów. Około 1600 roku teoretyk Giovanni Maria Artusi publicznie skrytykował jego zbyt swobodne dysonanse. Monteverdi odpowiedział, że stosuje „drugą praktykę”, w której tekst rządzi muzyką i usprawiedliwia swobody zakazane przez dawne reguły. Ten spór otworzył drogę barokowi i operze.

W Anglii moda na madrygały przyszła pod koniec stulecia, z Thomasem Morleyem i Thomasem Weelkesem: często lekkie utwory, pełne wesołych „fa-la-la”.

Czego słuchać

• Wyraźny taneczny puls na dwa lub na trzy i kwadratowe frazy.
• Barwy dawnych instrumentów: cienki, nosowy dźwięk szałamai, aksamit violi, delikatna faktura lutni.
• W madrygale muzyka zmieniająca charakter z każdym wersem, aby podążać za tekstem.

Posłuchaj

• Tielman Susato: tańce z Danserye (1551).
• John Dowland: Flow, my tears; pawana Lachrimae na consort viol.
• Clément Janequin: La Guerre.
• Monteverdi: madrygał z czwartej lub piątej księgi, na przykład Cruda Amarilli.