Muzyka filmowa

Kino nigdy nie było nieme. Od pierwszych lat kina, pod koniec XIX wieku, muzyka towarzyszyła obrazowi: by zagłuszyć hałas projektora i widowni, a bardzo szybko także po to, by budzić emocje. W ciągu ponad stu lat muzyka filmowa stała się jednym z najczęściej słuchanych gatunków na świecie, często tak, że widzowie nawet tego nie zauważają.

Epoka „niema” (1895–1927)

W kinach pianista, organista lub orkiestra grali na żywo podczas projekcji. Improwizowali albo sięgali po zbiory utworów uporządkowanych według nastroju: pościg, czułość, burza, tajemnica. Było w nich mnóstwo muzyki klasycznej: uwertura do Wilhelma Tella do galopów, marsze weselne do ślubów. W 1908 roku Camille Saint-Saëns napisał jedną z pierwszych oryginalnych partytur, do L'Assassinat du duc de Guise; w 1924 roku Erik Satie skomponował muzykę do Entr'acte, krótkiego filmu René Claira. Charlie Chaplin komponował później muzykę do własnych filmów.

Film dźwiękowy i złoty wiek Hollywood

W 1927 roku Śpiewak jazzbandu zawierał zsynchronizowane piosenki i dialogi: kino zaczęło mówić, a muzykę odtąd nagrywano na samej taśmie filmowej. W Hollywood kompozytorzy wykształceni w Europie, tacy jak Max Steiner (King Kong, 1933) i Erich Wolfgang Korngold (Przygody Robin Hooda, 1938), wymyślili wielki hollywoodzki styl symfoniczny. Ich wzorem była opera Wagnera, a przede wszystkim jego ulubione narzędzie: motyw przewodni, temat związany z postacią, miejscem lub ideą, który powraca i przekształca się w miarę rozwoju akcji.

Samego Wagnera często słychać w filmach. Motyw Walkirii z opery Walkiria (ukończonej w 1856 roku), który Czas apokalipsy (1979) rozsławił wśród nowej publiczności, pokazuje siłę motywu przewodniego: skoczny rytm, wznoszące się arpeggio, natychmiast rozpoznawalne.

M:9/8
L:1/16
Q:3/8=60
K:Am
A3 E A2 c6 A6 | c3 A c2 e6 c6 | e3 c e2 g6 G6 | c3 G c2 e12 |]

W Związku Radzieckim Prokofiew współpracował z reżyserem Eisensteinem (Aleksander Newski, 1938). W Stanach Zjednoczonych Bernard Herrmann wymyślał nowe brzmienia, od Obywatela Kane’a (1941) po Psychozę (1960), której partytura używa wyłącznie smyczków.

Style się różnicują (po 1950 roku)

Po 1950 roku muzyka filmowa otworzyła się na jazz, piosenkę i muzykę nowoczesną. We Włoszech Nino Rota współpracował z Fellinim, a potem napisał muzykę do Ojca chrzestnego (1972); Ennio Morricone odnowił westerny Sergia Leone (Za garść dolarów, 1964) gwizdaniem, gitarą elektryczną, dzwonami i chórami. We Francji Michel Legrand napisał Parasolki z Cherbourga (1964), film śpiewany od początku do końca. W 1975 i 1977 roku John Williams (Szczęki, Gwiezdne wojny) przywrócił do łask wielką orkiestrę symfoniczną i wagnerowski motyw przewodni. W latach 80. na scenę weszły syntezatory (Vangelis, Rydwany ognia, 1981); dziś kompozytorzy tacy jak Hans Zimmer łączą orkiestrę, elektronikę i sound design.

Jak działa muzyka filmowa?

• Motyw przewodni: temat postaci lub idei, powracający w przekształconej formie.
• Atmosfera: plama smyczków, niski burdon lub nietypowy instrument wystarczą, by wywołać strach, nostalgię czy tajemnicę.
• Synchronizacja: muzyka podkreśla gest, cięcie, spojrzenie. Gdy dokładnie naśladuje ruchy na ekranie, jak w kreskówkach, nazywa się to mickey-mousing.
• W kadrze czy poza nim: muzykę mogą słyszeć postacie (zespół w scenie, radio) albo tylko widzowie.
• Zapożyczenia: filmy często wykorzystują muzykę klasyczną. W 2001: Odysei kosmicznej (1968) Stanley Kubrick kazał statkom kosmicznym tańczyć do walca Nad pięknym modrym Dunajem Johanna Straussa syna; Fantazja Disneya (1940) zilustrowała obrazami Bacha, Dukasa i Strawińskiego.

Lista do słuchania

• Film niemy z akompaniamentem fortepianu na żywo, na pokazie filmowo-koncertowym w twojej okolicy.
• Korngold, Przygody Robin Hooda; Herrmann, Psychoza; Morricone, Pewnego razu na Dzikim Zachodzie.
• Williams, Gwiezdne wojny: wyłap motyw przewodni każdej postaci.