Skrzypce, sonata i koncert

W XVII wieku muzyka instrumentalna przestała być jedynie kuzynką muzyki wokalnej. Wymyśliła własne formy i własnych wirtuozów, a jeden instrument stał się jej gwiazdą: skrzypce. Pod koniec baroku Europą rządziły dwa czysto instrumentalne gatunki: sonata i koncert.

Cremona i złoty wiek skrzypiec

Skrzypce pojawiły się w północnych Włoszech w XVI wieku, najpierw jako instrument do tańca, uważany za nieco pospolity przy szlachetnej violi. W niewielkim mieście Cremona dynastie lutników je udoskonaliły: rodzina Amatich, potem Antonio Stradivari (ok. 1644–1737) i Giuseppe Guarneri „del Gesù”. Ich instrumenty, o potężnym, śpiewnym brzmieniu, należą dziś do najcenniejszych przedmiotów na świecie, a soliści wciąż na nich grają. Skrzypce potrafią śpiewać jak głos, przeskakiwać w szybkich pasażach i grać na kilku strunach naraz: stały się instrumentem wirtuoza.

Corelli: sonata i concerto grosso

Arcangelo Corelli (1653–1713), skrzypek działający w Rzymie, wydał niewiele, ale każdy jego zbiór stał się wzorem naśladowanym w całej Europie:

• sonata triowa: dwa instrumenty melodyczne (często dwoje skrzypiec) i basso continuo, czyli trzy partie (ale często czterech wykonawców!);
• sonata na skrzypce i continuo, ze zbiorem op. 5 (1700);
• concerto grosso (op. 6, wydane po jego śmierci, w 1714 roku): mała grupa solistów (concertino) rozmawia z całą orkiestrą (ripieno lub tutti). Ósmy, „na noc Bożego Narodzenia”, pozostaje najsłynniejszy.

Rozróżniano sonatę kościelną (części wolne i szybkie, raczej poważne) i sonatę kameralną (suitę tańców). Słowo „sonata” oznacza po prostu „utwór brzmiący”, grany na instrumentach, w przeciwieństwie do „kantaty”, którą się śpiewa.

Vivaldi i koncert solowy

Antonio Vivaldi (1678–1741), wenecki ksiądz i skrzypek nazywany „rudym księdzem”, uczył w Ospedale della Pietà, instytucji dla osieroconych lub porzuconych dziewcząt, której żeńska orkiestra przyciągała gości z całej Europy. Napisał tam setki koncertów — zachowało się ponad pięćset — na skrzypce, wiolonczelę, flet, fagot, mandolinę…

Vivaldi ustalił formę koncertu solowego:

• trzy części: szybka, wolna, szybka;
• w częściach szybkich forma ritornelowa: orkiestra gra energiczny temat (ritornel), potem solista błyszczy w wirtuozowskich pasażach, orkiestra wraca z fragmentami ritornelu w innych tonacjach i tak dalej, aż do ostatniego powrotu tematu w tonacji głównej.

Jego Cztery pory roku, wydane w Amsterdamie w 1725 roku, przedstawiają każda jedną porę roku, z towarzyszącymi sonetami: słychać ptaki, burzę, szczekającego psa, łyżwiarzy na lodzie. Jego zbiór L'estro armonico (1711) zrobił takie wrażenie, że młody Bach przetranskrybował kilka z tych koncertów na klawesyn i organy. Mimo to Vivaldi zmarł w biedzie w Wiedniu, a jego muzyka poszła w dużej mierze w zapomnienie aż do ponownego odkrycia w XX wieku.

Kontrasty tarasowe

Koncert barokowy zbudowany jest na przeciwstawieniu: jeden przeciw wszystkim, głośno przeciw cicho. Dynamika zmienia się blokami, jak stopnie schodów, a nie przez stopniowe crescenda. Fraza jest często grana głośno, a potem powtarzana cicho, jak echo. Oto mały przykład napisany na potrzeby tej lekcji:

M:4/4
L:1/8
Q:1/4=100
K:D
!f!d2 A2 F2 A2 | B c d e d4 | !p!d2 A2 F2 A2 | B c d e d4 |]

Klawesyn i strój instrumentów klawiszowych

W tym czasie klawesyn przeżywał swój złoty wiek: François Couperin i Jean-Philippe Rameau we Francji oraz Domenico Scarlatti w Hiszpanii (ponad pięćset sonat) dali mu ogromny repertuar. Klawesynista grał też continuo niemal w każdym zespole. Muzycy szukali sposobów, by tak nastroić instrumenty klawiszowe, żeby dało się grać we wszystkich tonacjach, co miało decydujące znaczenie dla dalszych losów muzyki. Lekcja Barok (ok. 1600–1750) w ostatnim rozdziale (fortepian na przestrzeni dziejów) omawia ten repertuar i sposób grania go na fortepianie.

Czego słuchać

• Napędzający rytm, równy i energiczny, który posuwa się naprzód bez zatrzymywania.
• Wyraźne kontrasty: solista przeciw orkiestrze, głośno przeciw cicho.
• Ritornel, który powraca jak refren, w różnych tonacjach.
• Klawesyn continuo, połyskujący za smyczkami.

Posłuchaj

• Corelli: Concerto grosso op. 6 nr 8, „Koncert na Boże Narodzenie”.
• Vivaldi: Cztery pory roku; koncert z L'estro armonico.
• Telemann, Albinoni: koncerty na obój lub trąbkę.
• Bach: jeden z Koncertów brandenburskich (1721), by usłyszeć przekształcone concerto grosso.