Bach i Händel

W 1685 roku, w odstępie miesiąca i niecałych dwustu kilometrów od siebie, urodzili się dwaj Niemcy, którzy mieli podsumować i ukoronować całą sztukę baroku: Georg Friedrich Händel, 23 lutego w Halle, i Johann Sebastian Bach, 21 marca w Eisenach. (W tym samym roku w Neapolu urodził się Domenico Scarlatti). Nigdy się nie spotkali, a ich życie trudno sobie wyobrazić bardziej odmienne: jeden spędził całe życie w środkowych Niemczech, służąc kościołom i małym dworom; drugi stał się międzynarodową gwiazdą i przedsiębiorcą teatralnym w Londynie.

Bach, niestrudzony rzemieślnik

Bach urodził się w rodzinie muzyków tak licznej, że w Turyngii „Bach” znaczył niemal tyle co „muzyk”. Osierocony w wieku dziesięciu lat, wychował się u starszego brata, organisty. Jako młody człowiek podobno przeszedł pieszo całą drogę do Lubeki (kilkaset kilometrów), by posłuchać słynnego organisty Buxtehudego. Jego kariera wiodła przez kolejne posady:

• Weimar (1708–1717): jako organista dworski napisał dużą część swojej muzyki organowej. Gdy chciał odejść, książę kazał go aresztować na prawie miesiąc, zanim go zwolnił!
• Köthen (1717–1723): książę był kalwinistą, a kościół nie potrzebował wystawnej muzyki, więc Bach pisał muzykę instrumentalną: Koncerty brandenburskie (zadedykowane w 1721 roku), suity wiolonczelowe, sonaty i partity na skrzypce solo, pierwszy tom Das Wohltemperierte Klavier (1722).
• Lipsk (1723–1750): jako kantor szkoły św. Tomasza musiał zapewniać muzykę dla miejskich kościołów. W pierwszych latach komponował kantaty niemal co tydzień (zachowało się około dwustu), Pasję według św. Jana i Pasję według św. Mateusza oraz Mszę h-moll.

Ojciec dwadzieściorga dzieci, z których tylko połowa przeżyła dzieciństwo, wykształcił kilku synów, którzy stali się sławni: Carla Philippa Emanuela, Wilhelma Friedemanna, Johanna Christiana. Dla uczniów i dzieci pisał utwory dydaktyczne, które do dziś stanowią rdzeń nauki gry na fortepianie: małe preludia, Inwencje, Das Wohltemperierte Klavier.

Fuga, szczyt kontrapunktu

Bach jest niedoścignionym mistrzem fugi, utworu zbudowanego na jednym temacie, który przechodzi z głosu do głosu:

1. jeden głos przedstawia temat sam;
2. drugi głos podejmuje go, zwykle o kwintę wyżej (odpowiedź), podczas gdy pierwszy kontynuuje melodią towarzyszącą (kontrapunktem);
3. pozostałe głosy wchodzą po kolei; potem temat wędruje przez różne tonacje, przedzielony swobodniejszymi odcinkami (epizodami);
4. pod koniec wejścia czasem się zbliżają i nakładają (stretto), aż do zakończenia w tonacji głównej.

Inwencja nr 1 C-dur nie jest fugą, ale pokazuje tę samą zasadę imitacji, w dwóch głosach. Posłuchaj, jak motyw prawej ręki zostaje podjęty o oktawę niżej przez lewą rękę, pół taktu później:

M:4/4
L:1/16
Q:1/4=72
%%staves {RH LH}
V:RH clef=treble
V:LH clef=bass
K:C
[V:RH] z CDE FDEC G2c2 B2c2 | dGAB cABG d2g2 f2g2 |]
[V:LH] z8 z C,D,E, F,D,E,C, | G,2G,,2 z4 z G,A,B, CA,B,G, |]

Pod koniec życia Bach napisał dzieła będące niczym testament jego sztuki: Musikalisches Opfer (1747), na temat podany mu przez króla Prus Fryderyka II podczas wizyty w Poczdamie, oraz niedokończoną Die Kunst der Fuge. Zmarł w Lipsku 28 lipca 1750 roku. Współcześni widzieli w nim znakomitego organistę, ale nieco staroświeckiego kompozytora; dopiero XIX wiek, a zwłaszcza wykonanie Pasji według św. Mateusza przez młodego Mendelssohna w Berlinie w 1829 roku, sprawił, że uznano go za jednego z największych kompozytorów wszech czasów.

Händel, człowiek teatru

Händel studiował prawo w Halle, grał w orkiestrze opery hamburskiej, a potem wyjechał do Włoch (1706–1710), gdzie od najlepszych uczył się sztuki włoskiego śpiewu. W 1712 roku osiadł w Londynie i napisał tam dziesiątki oper włoskich (Rinaldo, Giulio Cesare…), z największymi śpiewakami epoki. W 1727 roku został poddanym brytyjskim; jego anthem Zadok the Priest, napisany na koronację Jerzego II w tym samym roku, śpiewa się odtąd na każdej brytyjskiej koronacji.

Gdy w Londynie przeminęła moda na operę włoską, Händel wymyślił się na nowo: stworzył oratorium angielskie, wielkie dzieło na solistów, chór i orkiestrę, często o tematyce biblijnej, ale wykonywane koncertowo, bez dekoracji i kostiumów. Najsłynniejsze, Mesjasz, wykonano po raz pierwszy w Dublinie w 1742 roku; jego chór Hallelujah należy do najczęściej śpiewanych utworów chóralnych na świecie. Pisał też muzykę plenerową dla dworu: Muzykę na wodzie (1717), graną na barkach płynących za królem po Tamizie, oraz Muzykę ogni sztucznych (1749).

Obaj zakończyli życie niemal niewidomi, bezskutecznie operowani przez tego samego wędrownego okulistę, Johna Taylora. Händel zmarł w Londynie w 1759 roku i jest pochowany w opactwie westminsterskim.

1750: koniec epoki

Historycy często uznają śmierć Bacha (1750) za koniec baroku. To data symboliczna: już od dwudziestu lat młodzi kompozytorzy — w tym synowie samego Bacha — woleli lżejszy, bardziej melodyjny styl, styl galant, który prowadził do klasycyzmu.

Czego słuchać

• U Bacha: niezależne linie, które się przeplatają, gęsty kontrapunkt, bogata harmonia, niewzruszony puls.
• U Händla: zmysł teatru, wielkie chóry w potężnych akordach, szerokie melodie, widowiskowe efekty.

Posłuchaj

• Bach: Toccata i fuga d-moll na organy (jej autorstwo bywa kwestionowane); Koncert brandenburski nr 3; chór otwierający Pasję według św. Mateusza; pierwsza suita na wiolonczelę solo.
• Händel: chór Hallelujah z Mesjasza; aria Lascia ch'io pianga (Rinaldo); Muzyka na wodzie.