Nokturn i pieśń bez słów

W XIX wieku nowoczesny fortepian, z żeliwną ramą i prawym pedałem, uczy się śpiewać. Kompozytorzy marzą, by zamienić go w głos operowy. John Field wymyśla nokturn, Chopin prowadzi go na szczyt, Mendelssohn pisze Pieśni bez słów, Schumann utwory z Albumu dla młodzieży (op. 68). Pisać „romantycznie” to nauczyć się podtrzymywać dźwięk, barwić harmonię, pozwolić czasowi oddychać.

Odciski palców stylu

• Melodia cantabile, inspirowana bel canto: długie dźwięki, szerokie ekspresyjne interwały (seksty, septymy), a potem ozdobne girlandy (fioritury), gdy melodia powraca.
• Szeroka lewa ręka: dźwięk basowy na raz, potem akord rozłożony na decymę lub więcej, w regularnych pasażach.
• Pedał, zmieniany z każdą harmonią: stapia pasaż w aureolę dźwięku.
• Barwna harmonia: septymy, akordy septymowe zmniejszone, dominanty wtrącone, a przede wszystkim chromatyczne appoggiatury (dźwięk obcy akordowi na mocnej części, rozwiązujący się o półton).
• Rubato: prawa ręka nie spieszy się, lewa pozostaje równa.
• Forma ABA: marzycielskie A, bardziej wzburzone B (często w tonacji pokrewnej), ozdobione A'.

Wzorzec: początek nokturnu

Oto oryginalny początek nokturnu w Es-dur, tonacji słynnego Nokturnu op. 9 nr 2 Chopina, i podobnie jak on w metrum 12/8:

M:12/8
L:1/8
Q:3/8=48
K:Eb
%%staves {RH LH}
V:RH clef=treble
V:LH clef=bass
[V:RH] "Eb"G6 B2 A G2 F | "Ab"=B2 c4 e3 c3 | "Bb7"d6 f2 e d2 c | "Eb"B9 z3 |]
[V:LH] E,,B,,G, B,G,B,, E,,B,,G, B,G,B,, | A,,E,C E,CE, A,,E,C E,CE, | B,,F,A, DA,F, B,,F,A, DA,F, | E,,B,,G, B,G,B,, E,,6 |]

Przeanalizujmy:

• Takt 1: melodia osiada na długim dźwięku (G, tercja akordu: najczulszy dźwięk), potem schodzi dźwiękami przejściowymi.
• Takt 2: na mocnej części H, które nie należy ani do gamy, ani do akordu As-dur: chromatyczna appoggiatura, rozwiązująca się o półton w górę na C. To maleńkie tarcie jest jednym z najbardziej romantycznych smaków, jakie istnieją.
• Takt 3: nad B♭7 D (dźwięk prowadzący) na szczycie frazy, potem zejście ku…
• Takt 4: B nad akordem Es-dur, kadencja doskonała.
• W lewej ręce każda grupa sześciu ósemek wychodzi od niskiego basu i wspina się o ponad półtorej oktawy: bez pedału nie da się tego utrzymać i właśnie o to chodzi.

Ozdabianie powracającej melodii

U Chopina powracający temat nigdy nie jest identyczny: stroi się w fioritury. Porównaj wersję prostą (takty 1–2) z ozdobioną (takty 3–4):

M:4/4
L:1/8
Q:1/4=60
K:C
"C"e4 d2 c2 | "G7"d6 z2 | "C"e/^d/e/f/ e2 =d c B c | "G7"d/e/f/g/ a/g/f/d/ d4 |]

Główne dźwięki wciąż tam są (E… D… C… D), ale teraz otaczają je chromatyczne dźwięki pomocnicze (Dis), dźwięki przejściowe i mała kaskada. Złota zasada: ozdobnik dekoruje szkielet, nie zastępuje go. Powinieneś móc zaśpiewać wersję prostą „pod” ozdobioną.

Rozmieszczenie lewej ręki

Ten sam akord C zapisany na dwa sposoby:

M:4/4
L:1/8
Q:1/4=60
K:C
%%staves {RH LH}
V:RH clef=treble
V:LH clef=bass
[V:RH] e8 | e8 |]
[V:LH] [C,,E,,G,,]8 | C,,G,,E,G, CG,E,G,, |]

Takt 1: akord w układzie skupionym nisko w basie. Efekt jest mętny; alikwoty się rozmywają. Takt 2: sam bas na dole, potem kwinta, a tercja umieszczona wyżej, w średnim rejestrze. To odbicie naturalnego szeregu harmonicznego: przewiewny bas, gęstszy środek. Zapamiętaj: szerokie interwały na dole, wąskie na górze.

Wzorce Mendelssohna i Schumanna

Pieśni bez słów Mendelssohna często dodają trzecią warstwę: melodia na górze, pasaże w środku (dzielone między ręce), bas na dole, jak śpiewak przy akompaniamencie harfy. Schumann w Albumie dla młodzieży op. 68 („Melodia”, „Pierwsza strata”…) pokazuje, że można być głęboko romantycznym w 16 taktach i prostymi środkami: wzdychająca melodia, harmonie przesuwające się o półtony. Posłuchaj ich i zapisz, co słyszysz: to twoja biblioteka.

Przepis na pastisz

1. Wybierz „ciepłą” tonację (Es, As, Des lub ich równoległe molowe) i szerokie metrum (12/8, 6/8 albo 4/4 z pasażami ósemkowymi).
2. Napisz 16-taktowy plan części A: I – IV – V7 – I | I – VI – II – V7 | potem to samo z innym zakończeniem.
3. Skomponuj melodię z długich dźwięków, z szerokim ekspresyjnym interwałem (seksta) w okolicach taktu 2 lub 3, i umieść w niej przynajmniej jedną chromatyczną appoggiaturę.
4. Napisz lewą rękę: bas na raz, potem rozłożony akord. Zachowaj ten sam wzór pasażu przez całą część.
5. Przy powrocie tematu (A') dodaj fioritury wokół głównych dźwięków.

Twój warsztat

1. Skopiuj powyższy początek nokturnu do edytora ABC i zagraj go na fortepianie, zmieniając pedał co takt.
2. Napisz kolejne 8 taktów (takty 5–12) tego nokturnu albo całkowicie własny początek, według przepisu.
3. W piano rollu sprawdź, czy lewa ręka zawsze pozostaje pod melodią i czy żaden dźwięk pasażu jej nie zakrywa.
4. Weź swoje pierwsze 4 takty i napisz wersję ozdobioną (A') z dźwiękami pomocniczymi i przejściowymi.
5. Dodatkowo: napisz 8-taktową, bardziej wzburzoną część B w tonacji równoległej molowej (c-moll), a potem wróć do ozdobionego tematu.
6. Samokontrola: zagraj, nie spiesząc się (rubato). Jeśli melodia śpiewa nad aureolą pedału i nigdy w niej nie tonie, napisałeś prawdziwy nokturn.