Barwy impresjonistyczne

Około 1890 roku w Paryżu kilku muzyków zmęczyło się wielką romantyczną machiną, która zawsze musi „dokądś zmierzać”. Erik Satie pisze swoje Gymnopédies (1888), Claude Debussy swoje Préludes i Estampes, Maurice Ravel swoje Jeux d'eau. Ich pomysł: harmonia nie musi się rozwiązywać, może po prostu istnieć jako barwa, jak plama światła na płótnie Moneta. Dla początkującego kompozytora to wspaniały świat: zasady rozwiązywania łagodnieją, a jedynym sędzią staje się ucho.

Odciski palców stylu

• Skala całotonowa: sześć dźwięków oddalonych od siebie o cały ton (C–D–E–Fis–Gis–Ais). Brak półtonów, więc brak dźwięku prowadzącego, więc brak toniki: muzyka, która unosi się w powietrzu (Debussy, „Voiles”).
• Akordy równoległe („planing”): ten sam kształt akordu przesuwany w bloku, łącznie z równoległymi kwintami. To, czego zabraniał kontrapunkt, staje się barwą (Debussy, „Zatopiona katedra”).
• Skale modalne: dorycka, lidyjska (z jasną, podwyższoną kwartą), miksolidyjska, eolska… zamiast pary dur/moll.
• Skala pentatoniczna: pięć dźwięków czarnych klawiszy, wspomnienie jawajskiego gamelanu usłyszanego na Wystawie Światowej w 1889 roku (Debussy, „Pagodes”).
• Wzbogacone akordy: septymy wielkie, nony, dodane seksty, pozostawione bez rozwiązania.
• Statyczna harmonia: wytrzymany bas albo dwa kołyszące się akordy, pedał mieszający rezonanse, sugestywne tytuły.

Skala całotonowa i akordy zwiększone

M:4/4
L:1/8
Q:1/4=60
K:C
%%staves {RH LH}
V:RH clef=treble
V:LH clef=bass
[V:RH] C D E ^F ^G ^A c2 | ^A ^G ^F E D C C2 |]
[V:LH] [C,E,^G,]8 | [D,^F,^A,]8 |]

Każdy dźwięk, zarówno melodii, jak i akordów, pochodzi z tej samej skali całotonowej. Akordy lewej ręki są zwiększone (ułożone z tercji wielkich): nie mają wyraźnej prymy ani kierunku. Posłuchaj, jak wznosząca się linia nie „chce” nigdzie iść: to mgła, opar nad wodą. Używaj jej w małych dawkach, bo ucho szybko się męczy.

Akordy równoległe

M:4/4
L:1/8
Q:1/4=56
K:C
%%staves {RH LH}
V:RH clef=treble
V:LH clef=bass
[V:RH] [ceg]2 [dfa]2 [egb]2 [dfa]2 | [ceg]8 |]
[V:LH] [C,G,]2 [D,A,]2 [E,B,]2 [D,A,]2 | [C,G,]8 |]

Prawa ręka przesuwa trójdźwięk po stopniach gamy; lewa podąża za nią pustymi kwintami. Dziewiętnastowieczny nauczyciel harmonii skreśliłby to wszystko na czerwono! Tu akordy nie są już funkcjami (tonika, dominanta…), lecz pogrubioną linią melodyczną, jak chór mnichów albo bijący dzwon. Zagraj to pianissimo, z pedałem: to już mała katedra.

Skala lidyjska i kołysanie

M:4/4
L:1/8
Q:1/4=66
K:C
%%staves {RH LH}
V:RH clef=treble
V:LH clef=bass
[V:RH] "Cmaj7"g4 e2 c2 | "D/C"^f4 a2 d2 | "Cmaj7"e4 g2 b2 | "D/C"a2 ^f2 "C"g4 |]
[V:LH] C,2 [E,G,B,]2 C,2 [E,G,B,]2 | C,2 [D,^F,A,]2 C,2 [D,^F,A,]2 | C,2 [E,G,B,]2 C,2 [E,G,B,]2 | C,2 [D,^F,A,]2 [C,G,E]4 |]

C lidyjskie to C-dur z Fis. Bas zostaje na C (punkt organowy), a harmonia kołysze się między akordem C z septymą wielką a D-dur: to D nad C wydobywa Fis, magiczny dźwięk skali lidyjskiej, który brzmi lekko, jasno, nieco nierealnie. Wiele ścieżek dźwiękowych do filmów używa tej skali, by przywołać zachwyt.

Wzorzec: kołysanie na sposób Satiego

Gymnopédie nr 1 Satiego opiera się na dwóch akordach z septymą wielką, kołyszących się bez końca pod powolną, ascetyczną melodią. Oto oryginalny szkic zbudowany na tej samej zasadzie:

M:3/4
L:1/4
Q:1/4=72
K:D
%%staves {RH LH}
V:RH clef=treble
V:LH clef=bass
[V:RH] "Gmaj7"z a f | "Dmaj7"e3 | "Gmaj7"z d B | "Dmaj7"c3 |]
[V:LH] G,, [B,DF]2 | D,, [A,CF]2 | G,, [B,DF]2 | D,, [A,CF]2 |]

Niski bas na raz, akord w średnim rejestrze na miary 2–3: walc zwolniony aż do bezruchu. Melodia opiera się na najbardziej barwnych dźwiękach: E (nona D) i Cis (septyma wielka). Nic się nie rozwiązuje i właśnie dlatego jest to takie piękne.

Przepis na pastisz

1. Wybierz obraz i roboczy tytuł.
2. Wybierz główną barwę dla A (np. lidyjską nad punktem organowym C) i kontrastującą barwę dla B (np. skalę całotonową albo akordy równoległe).
3. Połóż statyczne tło: wytrzymany bas albo dwa kołyszące się akordy.
4. Napisz powolną melodię, która zatrzymuje się na „barwnych” dźwiękach (nona, septyma wielka, kwarta zwiększona).
5. Zakończ bez klasycznej kadencji: wytrzymanym akordem z septymą wielką lub noną, wygasającym w pedale.

Twój warsztat

1. Odkrywaj brzmienia z impresjonistycznym akompaniamentem: improwizuj przez pięć minut wyłącznie na czarnych klawiszach, potem wyłącznie w skali całotonowej.
2. W piano rollu stwórz 8-taktowe tło: punkt organowy C w basie, kołysanie między akordem C z septymą wielką a D nad C.
3. Dodaj powolną melodię w C lidyjskim (z Fis), wybierając długie dźwięki.
4. Napisz 8-taktową część B z przesuwających się akordów równoległych, potem przywróć A.
5. Przepisz utwór do edytora ABC i nadaj mu sugestywny tytuł.
6. Samokontrola: zagraj utwór komuś, nie zdradzając tytułu, i zapytaj, co sobie wyobraża. Jeśli odpowiedź jest bliska twojemu obrazowi, namalowałeś dźwiękiem.