Techniki rozwijania materiału

Dobry kompozytor to nie ktoś, kto ma sto pomysłów: to ktoś, kto potrafi wydobyć sto rzeczy z jednego pomysłu. Beethoven buduje pierwszą część V Symfonii na czterech dźwiękach; Bach buduje całe fugi na dwutaktowym temacie. Sekret ma nazwę: przetworzenie (rozwijanie materiału). W tej lekcji weźmiemy maleńki motyw i przepuścimy go przez wszystkie klasyczne techniki. Na koniec będziesz mieć prawdziwą skrzynkę z narzędziami i już nigdy nie „zabraknie ci pomysłów”.

Nasz królik doświadczalny: jednotaktowy motyw

Oto motyw, który będziemy przekształcać: C D E C, potem skok o kwintę w górę do wytrzymanego G. Ma wyraźny kształt melodyczny (wznoszenie krokami, powrót, skok) i prosty rytm (cztery ósemki i półnuta). Im bardziej charakterystyczny motyw, tym bardziej rozpoznawalne pozostają jego przekształcenia.

M:4/4
L:1/8
Q:1/4=96
K:C
"^Motif" C D E C G4 | "^Augmentation" C2 D2 E2 C2 | G8 | "^Diminution" C/D/E/C/ G2 E/F/G/E/ c2 |]

Augmentacja i dyminucja: zabawa czasem

Augmentacja podwaja (lub potraja) każdą wartość: motyw staje się uroczysty, niemal jak chorał. To idealne narzędzie do wielkiego zakończenia albo do tego, by temat zaśpiewał w basie pod ruchliwą prawą ręką. Dyminucja dzieli wartości: motyw staje się nerwowy i błyskotliwy, może nawet posłużyć jako figura akompaniamentu. Zauważ, że w przykładzie dyminucja pojawia się dwa razy, za drugim razem przetransponowana na E: dyminucja zwalnia miejsce, więc wykorzystaj ją do zbudowania progresji.

Inwersja, rak, inwersja raka

Inwersja (czyli lustro) odwraca kierunek każdego interwału: co szło w górę, teraz idzie w dół. Rak czyta motyw od tyłu, łącznie z rytmem. Inwersja raka łączy oba zabiegi. Inwersja pozostaje bardzo rozpoznawalna dla ucha (rytm jest nienaruszony); rak dużo mniej: używaj go jako ukrytego mrugnięcia oka albo w kontekście, w którym zdradza go rytm.

M:4/4
L:1/8
Q:1/4=96
K:C
"^Original" C D E C G4 | "^Inversion" c B A c F4 | "^Retrograde" G4 C E D C | "^Retro. inversion" F4 c A B c |]

Fragmentacja, progresja i likwidacja

Fragmentacja polega na wyodrębnieniu kawałka motywu (często jego głowy, tu C–D–E) i pozwoleniu mu pracować samodzielnie. Krótki, ruchliwy fragment idealnie nadaje się do progresji: powtarzasz go, za każdym razem transponując o stopień wyżej, co tworzy nieodparty przyrost energii. Likwidacja, technika bliska Beethovenowi i Schönbergowi, idzie dalej: powtarzasz motyw, stopniowo go skracając, aż zostaje tylko jeden dźwięk, akord lub gest. To najbardziej elegancki sposób, by „rozpuścić” myśl przed kadencją lub powrotem tematu.

M:4/4
L:1/8
Q:1/4=104
K:C
"^Fragment in sequence" C D E2 D E F2 | E F G2 A B c2 | "^Liquidation" C D E C G4 | D E F D A4 | E F G2 E F G2 | G2 G2 c4 |]

Posłuchaj uważnie likwidacji: dwa pełne przedstawienia, potem tylko głowa (E F G) dwa razy, potem zwykły powtarzany dźwięk i zakończenie. Słuchacz czuje, że myśl traci impet, i wyczuwa, że nadchodzi coś nowego.

Przesunięcie rytmiczne

Ta sama melodia, ale przesunięta o ósemkę lub całą miarę: akcenty padają gdzie indziej, a motyw uroczo „kuleje”. Uwielbiają to jazz i minimalizm — i uwielbiał to Brahms!

M:4/4
L:1/8
Q:1/4=96
K:C
"^Original" C D E C G4 | "^Shifted by an eighth" z C D E C G3 | "^Shifted by a beat" z2 C D E C G2 | c8 |]

Wszystko razem: krótki fragment przetworzenia

W prawdziwym utworze te techniki się łączą. Tu motyw jest przeniesiony do molu (A H C A E), a potem prowadzony progresją przez łańcuch kwint w dół: a-moll, d-moll, G, C. Lewa ręka trzyma harmonię; prawa ręka każe myśli podróżować. To dokładnie taki fragment, jaki znajdziesz w sercu sonatiny lub inwencji.

M:4/4
L:1/8
Q:1/4=100
K:C
%%staves {RH LH}
V:RH clef=treble
V:LH clef=bass
[V:RH] "Am" A B c A e4 | "Dm" d e f d a4 | "G" G A B G d4 | "C" c2 G2 c4 |]
[V:LH] [A,,E,]8 | [D,A,]8 | [G,,D,]8 | [C,G,]8 |]

Twój warsztat

1. Wymyśl w piano rollu jednotaktowy motyw w 4/4 o wyraźnie zarysowanym rytmie (na przykład jedna długa nuta i trzy krótkie).
2. W kolejnych taktach zapisz go w augmentacji, w dyminucji i w inwersji. Posłuchaj każdej wersji i zanotuj, która podoba ci się najbardziej.
3. Wyodrębnij głowę motywu (2 lub 3 dźwięki) i zbuduj dwutaktową progresję wznoszącą.
4. Zakończ dwutaktową likwidacją, która ląduje na kadencji do toniki.
5. Skopiuj najlepszy wynik do edytora ABC i dodaj lewą rękę z wytrzymanych akordów (I, vi, IV, V…).
6. Samokontrola: zagraj swój fragment komuś, nie pokazując nut. Czy rozpozna oryginalny motyw w co najmniej trzech przekształceniach? Jeśli tak, udało ci się.