Modulatie

Moduleren is een tijdlang van toonsoort veranderen: een nieuwe tonica neemt de plaats in, bevestigd door een cadens. Het is een van de grote dramatische middelen van de muziek: vertrek, reis, terugkeer.

Verwante toonsoorten

De natuurlijkste modulaties gaan naar verwante toonsoorten, waarvan de voortekening hoogstens één teken verschilt. Voor C-groot: G-groot (V), F-groot (IV) en hun parallelle toonsoorten a-klein (vi), e-klein (iii) en d-klein (ii). In de praktijk: de toonsoorten waarvan de tonica een majeur- of mineurakkoord van de begintoonladder is.

In klassieke muziek is de vaakst voorkomende modulatie die naar de dominant in majeur, en naar de parallelle majeurtoonsoort in mineur.

Modulatie via een spilakkoord

De soepelste techniek is een gemeenschappelijk akkoord van beide toonsoorten te vinden en het opnieuw te interpreteren. Am is vi in C-groot… maar ook ii in G-groot. We komen op Am aan in C en vertrekken ervan in G, op weg naar de dominant D7 en dan de nieuwe tonica G.

M:4/4
L:1/4
%%staves {RH LH}
V:RH clef=treble
V:LH clef=bass
K:C
[V:RH] "C"[EGc]2 "F"[FAc]2 | "Am"[EAc]2 "D7"[^FAc]2 | "G"[DGB]4 |]
[V:LH] "_C: I"C,2 "_IV"F,2 | "_vi = ii"A,,2 "_G: V7"D,2 | "_I"G,,4 |]

De Fis van D7 is het signaal: het is de nieuwe leidtoon. De volkomen cadens D7 → G bevestigt de nieuwe toonsoort.

Andere technieken

• Directe modulatie (per frase): de nieuwe frase begint gewoon in de nieuwe toonsoort. De beroemde „vrachtwagenchauffeur-schakeling” een hele toon hoger tegen het einde van popsongs is daar een voorbeeld van.
• Modulatie via een gemeenschappelijke toon: één aangehouden noot dient als scharnier tussen twee verre akkoorden (een favoriet van Schubert).
• Chromatische modulatie: één stem schuift een halve toon op en verandert het akkoord.
• Modulatie via het verminderd septiemakkoord: het symmetrische °7-akkoord kun je herinterpreteren als vier verschillende leidtoonakkoorden, die naar vier verschillende toonsoorten leiden.