Tempo- en karakteraanduidingen: een woordenlijst – gratis cursus muziektheorie

Boven de eerste maat geeft de componist een tempo en vaak ook een karakter: Allegro con brio, Andante cantabile… Deze woorden, meestal Italiaans, zijn de sleutel tot de interpretatie. Hier is de essentiële woordenschat, om zo vaak als nodig op te zoeken.

Tempi (van langzaamst naar snelst)

Term	Betekenis
Grave	heel langzaam en plechtig
Largo / Larghetto	breed / iets minder breed
Lento	langzaam
Adagio	langzaam, op je gemak
Andante / Andantino	gaand / iets vloeiender (het gebruik varieerde!)
Moderato	matig
Allegretto	tamelijk levendig, minder dan allegro
Allegro	opgewekt, snel
Vivace	levendig
Presto / Prestissimo	heel snel / zo snel mogelijk

Tempoveranderingen

Term	Betekenis
accelerando (accel.), stringendo	versnellen; aandringen
ritardando (rit.), rallentando (rall.)	geleidelijk vertragen
ritenuto (riten.)	ingehouden, meteen langzamer
allargando	verbredend (langzamer en vaak luider)
morendo, smorzando, calando	wegstervend: langzamer en zachter
a tempo, tempo primo (Tempo I)	terug in het tempo / terug naar het oorspronkelijke tempo
rubato	soepel tempo, tijd die „gestolen” en teruggegeven wordt
ad libitum (ad lib.)	vrij
𝄐 fermate	de noot of rust langer aanhouden, naar believen

Karakter

Term	Betekenis	Term	Betekenis
dolce	zoet, teder	maestoso	majestueus
cantabile	zingend	grazioso	sierlijk
espressivo	expressief	agitato	opgewonden
leggiero	licht	con brio	met vuur, schittering
sostenuto	gedragen	con fuoco	vurig
tranquillo	rustig	scherzando	speels, schertsend
sotto voce	met gedempte stem	appassionato	hartstochtelijk
pesante	zwaar	giocoso	vrolijk

Onmisbare woordjes

molto (zeer), poco (een beetje), poco a poco (beetje bij beetje), più (meer), meno (minder), assai (zeer), non troppo (niet te veel), sempre (altijd), subito (plotseling), quasi (bijna), con / senza (met / zonder). Voorbeeld: Allegro ma non troppo = snel, maar niet te snel.

M:4/4
L:1/4
Q:1/4=100
K:C
"^dolce"E E F G | G F E D | C C D E | "^rit."E3/2 D/ !fermata!D2 |]

Franse en Duitse aanduidingen

Vanaf de 19e eeuw schreven veel componisten in hun eigen taal:

Frans (Debussy, Ravel, Satie, Fauré): Lent (langzaam), Modéré (matig), Vif (levendig), Animé (bewogen), Retenu (ingehouden), Cédez (toegeven, vertragen), Serrez (aandringen), Au mouvement (a tempo), Doux et expressif (zacht en expressief), Sans rigueur (vrij). Debussy: „Andante très expressif” (Clair de lune); Satie: „Lent et douloureux” – langzaam en smartelijk (Gymnopédie nr. 1), en de poëtische aanwijzingen in zijn Gnossiennes, zoals „Du bout de la pensée” (met het puntje van je gedachte).
Duits (Schumann, Brahms, Mahler): Langsam (langzaam), Mäßig (matig), Lebhaft (levendig), Schnell, Rasch (snel), Innig (innig, intiem), Zart (teder), Ruhig (rustig), Mit Ausdruck (met expressie), Nicht zu schnell (niet te snel). Mahler zet boven het deel dat op Vader Jacob gebouwd is: „Feierlich und gemessen, ohne zu schleppen” (plechtig en afgemeten, zonder te slepen).

Lees het karakter vóór het tempo: bij Mozart betekent Allegro in de eerste plaats „opgewekt”; een Adagio is niet alleen langzaam, het is „op je gemak”. Vraag je af welke emotie het woord beschrijft, en zoek dan het tempo dat die dient.

Valkuil: Andantino betekende oorspronkelijk voor sommige componisten „iets langzamer” dan Andante en voor andere „iets sneller”. De context (en de metronoomaanduiding, als die er is) beslist.