Pedalen en pedaalaanduidingen – gratis cursus muziektheorie

Een moderne piano heeft meestal drie pedalen. Goed gebruikt veranderen ze de klank ingrijpend; slecht gebruikt maken ze alles helemaal wazig.

Het rechterpedaal: het sustainpedaal (demperpedaal)

Het tilt alle dempers op: de snaren blijven trillen nadat je de toetsen loslaat, en andere snaren resoneren mee. Het geeft de piano zijn klankaura, een legato dat de vingers alleen niet kunnen maken, en rijkdom in de bas.

Traditionele notatie: 𝆮 (Ped.) om in te trappen, ✱ om los te laten.
Moderne notatie: een haak onder de notenbalk; een „V”-inkeping betekent loslaten en meteen weer intrappen.
con pedale: met pedaal, naar de smaak van de uitvoerder; senza pedale: zonder pedaal.

M:4/4
L:1/4
Q:1/4=66
K:C
%%staves {RH LH}
V:RH clef=treble
V:LH clef=bass
[V:RH] [EGc]4 | [FAc]4 | [DGB]4 | [EGc]4 |]
[V:LH] "_Ped."C,4 | "_* Ped."F,,4 | "_* Ped."G,,4 | "_* Ped."C,4 |]

Gesyncopeerd (legato)pedaal

Om akkoorden zonder gat en zonder wazigheid te verbinden, is de basistechniek tegenintuïtief: wissel het pedaal net na het spelen van het nieuwe akkoord, niet tegelijk.

Speel akkoord 1 en trap dan het pedaal in.
Speel akkoord 2: terwijl het klinkt, laat je het pedaal los…
… en trap je het meteen weer in, terwijl je vingers akkoord 2 vasthouden.

De voet gaat „op-neer” na de hand. Zo kun je verbinden zonder harmonieën te vermengen.

Het linkerpedaal: una corda

Op een vleugel verschuift het het mechaniek zodat de hamers maar één of twee snaren raken in plaats van drie: de klank wordt zachter en verandert van kleur (meer gesluierd). Notatie: una corda (u.c.), opgeheven door tre corde (t.c.). Op een piano brengt het de hamers gewoon dichter bij de snaren.

Het middelste pedaal: sostenuto

Op vleugels houdt het alleen de noten aan die al ingedrukt zijn op het moment dat je het intrapt: zo kun je een diepe basnoot laten doorklinken terwijl de handen erboven staccato spelen. Notatie: Sost. Ped. Op veel piano's is het middelste pedaal eigenlijk een oefendemper.

Luister, tel niet: pedaal stel je bij op het gehoor. Wordt de klank wazig, wissel dan vaker, of gebruik halfpedaal (half ingetrapt), dat maar gedeeltelijk dempt. Debussy vroeg om heel rijk pedaalgebruik, maar dat altijd bleef „ademen”.

Veelgemaakte fout: het pedaal aanhouden bij een harmoniewissel. Twee verschillende akkoorden door elkaar geven klankbrij. Basisregel: nieuwe harmonie = nieuw pedaal.

Een beroemd voorbeeld: Beethoven schrijft „senza sordino” (zonder dempers, dus met pedaal) boven de Mondscheinsonate: hij wilde een doorlopende klankaura, die we vandaag moeten aanpassen aan onze veel resonantere piano's.