Kontrapunkt i fuga

Kontrapunkt to sztuka prowadzenia kilku niezależnych melodii jednocześnie (od punctus contra punctum, „nuta przeciw nucie”). Tam, gdzie harmonia myśli pionowymi akordami, kontrapunkt myśli poziomymi liniami. Na fortepianie to fascynujące wyzwanie: twoje dziesięć palców staje się małym chórem.

Cztery rodzaje ruchu

• Równoległy: oba głosy idą w tę samą stronę, w stałym interwale;
• Prosty: ten sam kierunek, różne interwały;
• Przeciwny: przeciwne kierunki – największa niezależność;
• Boczny: jeden głos się porusza, drugi stoi.

Konsonans i dysonans

Konsonanse doskonałe: pryma, kwinta, oktawa. Konsonanse niedoskonałe: tercje i seksty. Dysonanse: sekundy, septymy, tryton (oraz kwarta nad basem). Klasyczny kontrapunkt przeplata konsonanse i dysonanse według ścisłych reguł.

Pięć gatunków (Fux, 1725)

W traktacie Gradus ad Parnassum Johann Joseph Fux uczy kontrapunktu w pięciu etapach, nad daną melodią w całych nutach – cantus firmus: z tej książki uczyli się Haydn, Mozart i Beethoven.

1. Gatunek pierwszy: nuta przeciw nucie, wyłącznie konsonanse.
2. Gatunek drugi: dwie nuty przeciw jednej; dysonansowe dźwięki przejściowe na słabych częściach taktu.
3. Gatunek trzeci: cztery nuty przeciw jednej; dźwięki zamienne i przejściowe.
4. Gatunek czwarty: synkopa; opóźnienia (przygotowanie, dysonans, rozwiązanie).
5. Gatunek piąty: kontrapunkt kwiecisty (floridus), swobodne połączenie pozostałych.

Przykład gatunku pierwszego: zacznij i skończ na oktawie, preferuj ruch przeciwny, unikaj równoległych kwint i oktaw, a przedostatni dźwięk niech tworzy sekstę otwierającą się na oktawę.

M:4/4
L:1/4
%%staves {CP CF}
V:CP clef=treble
V:CF clef=bass
K:C
[V:CP] C4 | G4 | A4 | G4 | c4 | B4 | c4 |]
[V:CF] "_8"C,4 | "_10"E,4 | "_10"F,4 | "_8"G,4 | "_6"E,4 | "_6"D,4 | "_8"C,4 |]

Kontrapunkt podwójny

Dwa głosy tworzą kontrapunkt podwójny w oktawie, jeśli mogą zamienić się miejscami (górny przechodzi na dół) i nadal być poprawne. Pułapka: odwrócona kwinta staje się kwartą, dysonansową nad basem. Bach stosuje to wszędzie: w jego inwencjach ręce bez przerwy wymieniają się materiałem.

Fuga

Fuga to szczyt pisarstwa kontrapunktycznego. Jej elementy:

• Temat: przedstawiony samotnie przez pierwszy głos;
• Odpowiedź: temat przeniesiony do dominanty przez drugi głos – realna, jeśli przeniesiony dokładnie, tonalna, jeśli lekko dopasowany, by zostać w tonacji;
• Kontrapunkt (przeciwtemat): melodia towarzysząca odpowiedzi, często w kontrapunkcie podwójnym;
• Ekspozycja: każdy głos wchodzi po kolei z tematem lub odpowiedzią;
• Łączniki (epizody): odcinki bez pełnego tematu, często oparte na progresji, modulujące;
• Środkowe wejścia w tonacjach pokrewnych; stretto: zachodzące na siebie wejścia; końcowy punkt organowy.