Jazz od Nowego Orleanu do swingu

Na początku XX wieku Nowy Orlean był portowym miastem jak żadne inne: francuski, potem hiszpański, zanim stał się amerykański, mieszał ludzi z Europy, Afryki i Karaibów. W XIX wieku zniewoleni Afrykanie mogli w niedziele zbierać się na Congo Square, by tańczyć i grać na bębnach. Miasto miało orkiestry dęte maszerujące na pogrzebach i świętach, pianistów ragtime’owych, śpiewaków bluesowych, kościoły. Z tej mieszanki narodził się jazz.

Nowy Orlean: improwizacja zbiorowa

Około 1900 roku kornecista Buddy Bolden słynął już z mocy i swobodnego stylu gry; nie zachowało się żadne jego nagranie. Zespoły miasta tworzyły się wokół małej drużyny: trąbka (lub kornet) gra melodię, klarnet snuje nad nią arabeski, puzon wślizguje pod nią kontramelodie; za nimi banjo, tuba (lub kontrabas), fortepian i perkusja trzymają rytm. Wszyscy improwizują jednocześnie wokół melodii: to improwizacja zbiorowa. W 1917 roku Original Dixieland Jass Band, grupa białych muzyków z Nowego Orleanu, nagrała w Nowym Jorku pierwszą płytę jazzową.

Louis Armstrong: solista na tronie

Urodzony w Nowym Orleanie w 1901 roku Louis Armstrong dołączył w 1922 roku do zespołu King Olivera w Chicago. W latach 1925–1928, ze swoimi małymi zespołami Hot Five i Hot Seven, przemienił jazz: zamiast improwizacji zbiorowej głos zabiera solista, który buduje chorus jak opowieść, z błyskotliwym brzmieniem i poczuciem rytmu, które wyznaczyło standard. Spopularyzował też scat, śpiew na pozbawionych znaczenia sylabach. Jego trąbkowy wstęp do West End Blues (1928) pozostaje wzorem dla każdego jazzmana.

Swing: zapisany czy grany?

To, co wyróżnia jazz, to swing: ósemki nie są równe, lecz grane „długa-krótka”, mniej więcej jak triola z dwiema pierwszymi nutami połączonymi łukiem, z akcentami na 2 i 4. Nuty pokazują zwykłe ósemki; ucho słyszy coś bliższego drugiemu taktowi:

M:4/4
L:1/8
Q:1/4=120
K:C
"^written" C D E G A G E D | "^played" (3:2:2C2D (3:2:2E2G (3:2:2A2G (3:2:2E2D |]

Harlem, stride i big bandy

W latach 20. jazz przeniósł się na północ, do Chicago, a potem do Nowego Jorku. W Harlemie pianiści stride (James P. Johnson, Fats Waller, potem wirtuoz Art Tatum) zamienili lewą rękę z ragtime’u w maszynę do swingu; lekcja Jazz i muzyka popularna pokazuje, jak to działa. Od 1927 roku Duke Ellington prowadził orkiestrę w Cotton Clubie; komponował z myślą o szczególnym brzmieniu każdego ze swoich muzyków i uczynił z big bandu prawdziwy instrument kompozytora.

W latach 30. Ameryka tańczyła przy big bandach: to era swingu. Big band liczył około piętnastu muzyków podzielonych na sekcje: saksofony, trąbki, puzony i sekcję rytmiczną (fortepian, gitara, kontrabas, perkusja). Aranżerzy tacy jak Fletcher Henderson kazali sekcjom rozmawiać ze sobą za pomocą riffów, krótkich powtarzanych figur, na zasadzie call and response. Oto riff w tym duchu, napisany na potrzeby tej lekcji:

M:4/4
L:1/8
Q:1/4=150
K:C
"C6" z2 G A c2 A G- | G4 z4 | "C6" z2 G A c2 A G- | G2 E2 z4 |
"F7" z2 A _B c2 _B A- | A4 z4 | "C6" z2 G A c2 A G- | G2 E2 C4 |]

Count Basie i jego orkiestra z Kansas City stawiali na lekki swing i nieodparte riffy; Benny Goodman, „król swingu”, wprowadził jazz do nowojorskiej Carnegie Hall w styczniu 1938 roku; Chick Webb wypromował śpiewaczkę Ellę Fitzgerald; Billie Holiday wymyśliła intymny sposób śpiewania piosenek. We Francji gitarzysta Django Reinhardt i skrzypek Stéphane Grappelli założyli w 1934 roku Quintette du Hot Club de France: tak narodził się jazz cygański (jazz manouche).

Czego słuchać

• Nowy Orlean: trąbka, klarnet i puzon improwizujące razem, banjo i tuba, dawne brzmienie nagrania.
• Lata 20.: sola wysuwające się na pierwszy plan, śpiew scat, fortepian stride.
• Swing: big band, sekcje odpowiadające sobie riffami, kontrabas „kroczący” na wszystkie cztery miary, muzyka do tańca.

Lista do słuchania

• Louis Armstrong, Hot Five i Hot Seven (1925–1928), West End Blues.
• Duke Ellington, nagrania z lat 30. i 40.
• Count Basie, Benny Goodman w Carnegie Hall (1938), Coleman Hawkins, Body and Soul (1939).
• Django Reinhardt i Stéphane Grappelli, nagrania Quintette du Hot Club de France.