Blues: dwanaście taktów i blue notes

Blues narodził się pod koniec XIX wieku na amerykańskim Południu, zwłaszcza w delcie Missisipi, wśród potomków zniewolonych Afrykanów. Po zniesieniu niewolnictwa (1865) większość z nich nadal żyła w biedzie, pracując na plantacjach bawełny w warunkach segregacji. Ich muzyka odziedziczyła pieśni pracy, okrzyki wznoszone na polach (field hollers), spirituals śpiewane w kościele oraz pochodzące z Afryki call and response. Blues opiewa smutek, utraconą miłość i niesprawiedliwość, ale też humor i wolę przetrwania.

Muzyka śpiewających gitarzystów… i śpiewaczek

Pierwsi bluesmani grali w pojedynkę, z gitarą na kolanach, na zabawach, na dworcach, w juke joints. Kompozytor W. C. Handy wspominał, że około 1903 roku na dworcu w Missisipi usłyszał gitarzystę, który śpiewając, przesuwał nóż po strunach; w 1912 roku wydał The Memphis Blues, jeden z pierwszych drukowanych bluesów. W 1920 roku płyta Mamie Smith Crazy Blues sprzedała się w setkach tysięcy egzemplarzy: wytwórnie płytowe odkryły afroamerykańską publiczność. Lata 20. należały do wielkich śpiewaczek „bluesa klasycznego”, z akompaniamentem pianistów i zespołów jazzowych: Ma Rainey, Bessie Smith. W tym samym czasie bluesmani z delty (Charley Patton, Son House, potem Robert Johnson w latach 1936–1937) nagrywali sami ze swoimi gitarami.

Dwunastotaktowy schemat

Sercem bluesa jest 12-taktowe następstwo akordów na trzech akordach: I, IV i V stopnia tonacji (zob. blues 12-taktowy). W C są to C7, F7 i G7. Poniższy schemat jest najczęstszy (istnieje wiele wariantów):

M:4/4
L:1/4
Q:1/4=100
K:C
"C7"[CEG_B]4 | "C7"[CEG_B]4 | "C7"[CEG_B]4 | "C7"[CEG_B]4 |
"F7"[C_EFA]4 | "F7"[C_EFA]4 | "C7"[CEG_B]4 | "C7"[CEG_B]4 |
"G7"[DFGB]4 | "F7"[C_EFA]4 | "C7"[CEG_B]4 | "G7"[DFGB]4 |]

Tekst często ma formę AAB: pierwszy wers śpiewany w taktach 1–4, powtórzony w taktach 5–8, a potem wers-odpowiedź, który zamyka całość w taktach 9–12. Między śpiewanymi frazami gitara lub fortepian „odpowiadają”: znów call and response.

Blue notes

Blues używa dźwięków leżących „między” klawiszami fortepianu: tercję, kwintę i septymę często śpiewa się nieco za nisko albo się na nie wślizguje. To blue notes. Na fortepianie zbliżasz się do nich za pomocą skali bluesowej (C, Es, F, Fis, G, B) i pozwalając, by Es ocierało się o E; na gitarze podciągasz strunę lub używasz bottlenecka (slide). Oto skala, a po niej krótka fraza napisana na potrzeby tej lekcji:

M:4/4
L:1/8
Q:1/4=90
K:C
C _E F ^F G _B c2 | "C7" z _E =E G _B2 G =E | C8 |]

Fortepian bluesowy i boogie-woogie

W barach i obozach drwali w Teksasie i na Południu pianiści wymyślili lewą rękę, która toczy się bez przerwy w powtarzanych ósemkach na schemacie 12-taktowym: boogie-woogie. W 1928 roku Pinetop Smith nagrał utwór, który dał stylowi nazwę; w latach 30. Albert Ammons, Meade Lux Lewis i Pete Johnson zrobili z niego przebój w Nowym Jorku.

Blues elektryczny i dalej

W latach 40. miliony Afroamerykanów opuściły Południe dla miast Północy. W Chicago Muddy Waters, Howlin’ Wolf i ich muzycy podłączyli gitary do wzmacniaczy i dodali perkusję, bas i wzmocnioną harmonijkę: to blues chicagowski. B.B. King sprawiał, że jego gitara elektryczna śpiewała jak głos. W latach 60. młodzi brytyjscy muzycy zakochani w tych płytach (Rolling Stonesi, którzy wzięli nazwę od piosenki Muddy’ego Watersa, Eric Clapton…) wymyślili je na nowo: bez bluesa nie byłoby rocka, soulu i znacznie mniej jazzu.

Czego słuchać

• 12-taktowe frazy powracające w kółko, na trzech akordach.
• „Podciągane” lub ślizgające się dźwięki, między durem a mollem.
• Często swingujący rytm (shuffle: ósemki długa-krótka).
• Call and response między głosem a instrumentem.

Lista do słuchania

• Bessie Smith (lata 20.), Robert Johnson (1936–1937), Muddy Waters (lata 50.), B.B. King na żywo.
• Boogie-woogie Alberta Ammonsa i Meade’a Lux Lewisa.