Hoe technologie de muziek veranderde

Bijna de hele menselijke geschiedenis betekende naar muziek luisteren dat er een musicus voor je speelde. Veel muziekliefhebbers uit de 19e eeuw hoorden een symfonie van Beethoven maar een handvol keren in hun leven, of leerden haar kennen door haar zelf in een pianobewerking te spelen. Vandaag passen miljoenen nummers in een telefoon. Daartussen veranderde een reeks uitvindingen niet alleen de manier waarop we luisteren, maar de muziek zelf.

1. De drukpers: de partituur wordt een product

In 1501 gaf Ottaviano Petrucci in Venetië de eerste verzameling polyfonie uit die met losse letters was gedrukt. Geschreven muziek kon nu in vele exemplaren circuleren. In de 19e eeuw maakten de lithografie en de opkomst van de huispiano van bladmuziek een enorme markt: elke operahit werd voor piano bewerkt, elk modieus liedje als bladmuziek verkocht. Ragtime en de liedjes van Tin Pan Alley gingen honderdduizenden keren over de toonbank: men „kocht” een muziekstuk om het zelf te spelen.

2. Opgenomen geluid (1877–1925)

In 1877 nam Thomas Edison de menselijke stem op een cilinder op en speelde haar weer af: de fonograaf was geboren. In 1887 patenteerde Emil Berliner de grammofoon, die een platte plaat afspeelt die makkelijk in massa te produceren is: de platenindustrie begon. Maar de opname was akoestisch: musici speelden voor een grote hoorn die de trillingen rechtstreeks doorgaf aan de snijnaald. Krachtige instrumenten (koper, operastemmen) kwamen goed door; violen en piano niet. Eén kant van een 78-toerenplaat duurde ongeveer drie minuten: daar komt de lengte van het populaire lied vandaan.

De pianola, met haar geperforeerde rollen, beleefde tegelijk haar gouden eeuw: ze bewaarde uitvoeringen van beroemde pianisten, en componisten zoals Debussy, Ravel en Joplin namen rollen op.

3. De microfoon en de radio (jaren 1920)

In 1920 begonnen in Pittsburgh regelmatige openbare radio-uitzendingen; binnen enkele jaren drong muziek gratis elk huis binnen. Rond 1925 verving de elektrische opname met een microfoon de hoorn: de klank werd veel natuurgetrouwer. De microfoon veranderde het zingen: je hoefde geen zaal meer te vullen, je kon fluisteren. Zo ontstonden de crooners. De radio verspreidde ook jazz, blues en tango tot ver buiten hun steden van herkomst.

4. Magneetband en de lp (1935–1960)

De magneetband, in de jaren 1930 in Duitsland ontwikkeld en na de oorlog wijdverbreid, maakte het mogelijk een opname te knippen, te plakken en over te doen. Een opname was niet langer noodzakelijk één doorlopende uitvoering. In 1948 bevatte de langspeelplaat op 33⅓ toeren (lp) zo'n twintig minuten per kant: een hele symfonie kon bijna zonder onderbreking worden beluisterd. De single op 45 toeren (1949) werd het formaat voor hits, en de jukebox de soundtrack van de cafés. Eind jaren 1950 plaatste de stereo de instrumenten in de ruimte. Pierre Schaeffer maakte van zijn kant van de band een compositie-instrument: de musique concrète (1948).

5. De meersporenstudio en de synthesizer (1955–1980)

Gitarist Les Paul was een van de pioniers van de gelaagde opname (overdubbing). Met meersporen-recorders wordt elk instrument apart opgenomen en daarna gemixt: de studio wordt een instrument. De Beatles namen Sgt. Pepper (1967) op met viersporenapparaten, met talloze montages. Sommige klassieke musici maakten dezelfde keuze: pianist Glenn Gould stopte in 1964 met concerten om zich aan de studio te wijden. In 1964 presenteerde Robert Moog een modulaire synthesizer die met een klavier werd bespeeld; in de jaren 1970 deden synthesizers en drumcomputers hun intrede in de pop. De cassette (1963) en daarna de walkman (1979) maakten muziek draagbaar.

6. Digitaal (sinds 1980)

• 1982: de cd, ontwikkeld door Philips en Sony, bracht digitaal geluid in huis.
• 1983: de MIDI-standaard liet keyboards, synthesizers en computers met elkaar communiceren. Dankzij MIDI kan je keyboard met deze site praten!
• De sampler neemt elk willekeurig geluid op en speelt het af vanaf een klavier; hiphop componeert met stukjes van platen.
• De computer werd een complete studio: je kunt thuis opnemen, bewerken en mixen.
• Jaren 1990–2000: mp3 en internet. Muziek verloor haar fysieke vorm; het delen van bestanden (Napster, 1999) bracht de industrie aan het wankelen, daarna kwamen onlinewinkels, YouTube (2005) en streaming (Spotify gelanceerd in 2008).

Wat technologie veranderde aan muziek