Filmmuziek

Film is nooit stil geweest. Vanaf de vroegste jaren van de film, eind 19e eeuw, begeleidde muziek het beeld: om het lawaai van de projector en het publiek te verbergen, en al snel om emotie op te wekken. In meer dan een eeuw is filmmuziek een van de meest beluisterde genres ter wereld geworden, vaak zonder dat het publiek het merkt.

Het tijdperk van de „stomme” film (1895–1927)

In de zalen speelde een pianist, organist of orkest live tijdens de vertoning. Ze improviseerden of putten uit verzamelingen stukken gerangschikt naar stemming: achtervolging, tederheid, storm, mysterie. Daarin stond veel klassieke muziek: de ouverture van Guillaume Tell voor galoppades, bruiloftsmarsen voor bruiloften. In 1908 schreef Camille Saint-Saëns een van de allereerste originele filmpartituren, voor L'Assassinat du duc de Guise; in 1924 componeerde Erik Satie de muziek voor Entr'acte, een korte film van René Clair. Charlie Chaplin componeerde later de muziek voor zijn eigen films.

De geluidsfilm en de gouden eeuw van Hollywood

In 1927 bevatte The Jazz Singer gesynchroniseerde liedjes en spraak: de film begon te praten, en voortaan werd de muziek op de film zelf vastgelegd. In Hollywood vonden in Europa opgeleide componisten zoals Max Steiner (King Kong, 1933) en Erich Wolfgang Korngold (The Adventures of Robin Hood, 1938) de grote symfonische Hollywoodstijl uit. Hun voorbeeld was de opera van Wagner, en vooral zijn favoriete instrument: het leidmotief, een thema verbonden met een personage, een plaats of een idee dat terugkeert en verandert naarmate het verhaal zich ontvouwt.

Wagner zelf hoor je vaak in films. Het motief van de Walküren, uit de opera Die Walküre (voltooid in 1856), dat door Apocalypse Now (1979) beroemd werd bij een nieuw publiek, toont de kracht van een leidmotief: een springend ritme, een stijgend arpeggio, direct herkenbaar.

M:9/8
L:1/16
Q:3/8=60
K:Am
A3 E A2 c6 A6 | c3 A c2 e6 c6 | e3 c e2 g6 G6 | c3 G c2 e12 |]

In de Sovjet-Unie werkte Prokofjev samen met regisseur Eisenstein (Alexander Nevski, 1938). In de Verenigde Staten vond Bernard Herrmann nieuwe klanken uit, van Citizen Kane (1941) tot Psycho (1960), waarvan de partituur alleen strijkers gebruikt.

De stijlen worden gevarieerder (na 1950)

Na 1950 opende filmmuziek zich voor jazz, het lied en moderne muziek. In Italië werkte Nino Rota met Fellini en schreef hij later The Godfather (1972); Ennio Morricone vernieuwde de westerns van Sergio Leone (Per un pugno di dollari, 1964) met fluiten, elektrische gitaar, klokken en koren. In Frankrijk schreef Michel Legrand Les Parapluies de Cherbourg (1964), een film die van begin tot eind gezongen wordt. In 1975 en 1977 blies John Williams (Jaws, Star Wars) het grote symfonieorkest en het wagneriaanse leidmotief nieuw leven in. In de jaren 1980 deden synthesizers hun intrede (Vangelis, Chariots of Fire, 1981); vandaag mengen componisten zoals Hans Zimmer orkest, elektronica en sounddesign.

Hoe werkt filmmuziek?

• Het leidmotief: een thema voor een personage of een idee, dat getransformeerd terugkeert.
• Sfeer: een tapijt van strijkers, een lage bourdon of een ongewoon instrument volstaat om angst, nostalgie of mysterie op te roepen.
• Synchronisatie: muziek onderstreept een gebaar, een montagesnede, een blik. Wanneer ze de bewegingen op het scherm exact nabootst, zoals in tekenfilms, spreekt men van mickeymousing.
• In of buiten het beeld: muziek kan door de personages gehoord worden (een band in de scène, een radio) of alleen door het publiek.
• Ontlening: films hergebruiken vaak klassieke muziek. In 2001: A Space Odyssey (1968) liet Stanley Kubrick ruimteschepen dansen op An der schönen blauen Donau van Johann Strauss II; Disneys Fantasia (1940) zette Bach, Dukas en Stravinsky in beeld.

Luisterlijst

• Een stomme film die live op piano wordt begeleid, op een filmconcert bij jou in de buurt.
• Korngold, The Adventures of Robin Hood; Herrmann, Psycho; Morricone, C'era una volta il West.
• Williams, Star Wars: herken het leidmotief van elk personage.