Graj dwie oktawy wyżej (15ma) lub niżej (15mb), niż jest zapisane, na długości linii przerywanej.
1re et 2e fin (volta)
Pierwsza i druga volta: ponumerowane klamry nad ostatnimi taktami repetycji. Za pierwszym razem zagraj zakończenie „1.” i powtórz; za drugim pomiń je i zagraj zakończenie „2.”.
8va (ottava alta)
„8va” nad nutami, a po nim linia przerywana: graj oktawę wyżej, niż jest zapisane, dopóki trwa linia. Pozwala uniknąć stosu linii dodanych.
8vb (ottava bassa)
„8vb” (albo 8va umieszczone pod nutami): graj oktawę niżej, niż jest zapisane, na długości linii przerywanej. „Con 8” lub „col 8” oznacza natomiast dodanie dolnej oktawy.
A tempo
Powrót do pierwotnego (lub głównego) tempa po zwolnieniu, przyspieszeniu albo swobodnym fragmencie.
Accelerando
Stopniowo przyspieszając, aż do następnego oznaczenia tempa.
Accent
Znak > nad lub pod nutą: zagraj ją głośniej niż sąsiednie, żeby się wyróżniała.
Acciaccature
Przednutka krótka (acciaccatura): mała nuta z przekreśloną laseczką, grana bardzo szybko, „zgnieciona” z nutą główną. Zależnie od stylu wypada tuż przed miarą albo na nią.
Accord
Akord: co najmniej trzy różne dźwięki brzmiące jednocześnie. W harmonii klasycznej akordy buduje się, nakładając tercje nad dźwiękiem podstawowym, prymą.
Accord arpégé
Akord arpeggiowany: pionowa falista linia przed akordem. Rozłóż jego dźwięki szybko od najniższego do najwyższego, zamiast uderzać je razem.
Accord de septième
Trójdźwięk z dodanym czwartym dźwiękiem, septymą nad prymą. Zależnie od interwałów: wielki septymowy (Cmaj7), molowy septymowy (Cm7), dominantowy septymowy (C7), półzmniejszony (Cm7♭5), zmniejszony septymowy (C°7).
Accord diminué, accord augmenté
Zmniejszony: dwie tercje małe (H-D-F), kwinta zmniejszona, napięte brzmienie (symbol B° lub Bdim – w angielskich symbolach B to nasze H). Zwiększony: dwie tercje wielkie (C-E-Gis), kwinta zwiększona, niestabilne brzmienie (symbol C+ lub Caug).
Accord majeur
Trójdźwięk złożony z tercji wielkiej (4 półtony), a nad nią tercji małej (3 półtony): C-E-G. Jasne, stabilne brzmienie. Symbol: sama litera (C, G).
Accord mineur
Trójdźwięk złożony z tercji małej, a nad nią tercji wielkiej: A-C-E. Ciemniejsze, bardziej nostalgiczne brzmienie. Symbol: litera z „m” (Am, Dm).
Accord ouvert
Akord otwarty: akord gitarowy grany przy siodełku z użyciem pustych strun (C, D, E, G, A, e-moll, a-moll…). Pierwsze akordy, których uczą się gitarzyści.
Accordage standard
Zwykły strój gitary, od dołu: E, A, D, G, H, E. Sąsiednie struny dzieli kwarta, z wyjątkiem G-H – tercji wielkiej. Gitara brzmi oktawę niżej, niż jest zapisane.
Ad libitum
„Według woli”: wykonawca swobodnie wybiera tempo fragmentu, decyduje, czy zagrać część nieobowiązkową, albo może improwizować. A piacere znaczy mniej więcej to samo (według upodobania wykonawcy).
Adagietto
Nieco mniej wolno niż adagio. Także nazwa krótkiego wolnego utworu (Adagietto z V Symfonii Mahlera).
Adagio
Wolno i swobodnie (dosłownie „wygodnie, spokojnie”), nieco płynniej niż largo. W szerszym znaczeniu adagio to wolna część sonaty lub symfonii.
Agitato
„Niespokojnie”: nerwowo i gorączkowo, często z naciskającym tempem.
Allargando
„Poszerzając”: zwalniając przy zachowaniu, a nawet zwiększeniu głośności. Częste tuż przed kulminacją lub zakończeniem.
Allegretto
Zdrobnienie od allegro: dość szybko i lekko, ale mniej żywo niż allegro.
Allegro
„Wesoło”: szybko i żywo. Najczęstsze tempo pierwszych i ostatnich części sonat.
Allemande
Umiarkowany taniec w metrum 4/4, często pierwsza część suity barokowej, zwykle zaczynająca się krótkim przedtaktem i płynąca szesnastkami.
Altération
Znak przygodny: znak zmieniający wysokość nuty (krzyżyk, bemol, kasownik, podwójny krzyżyk, podwójny bemol). Zapisany przed nutą obowiązuje do końca taktu dla tej nuty w tej oktawie.
Anacrouse
Przedtakt (anakruza): nuta lub nuty przed pierwszą mocną miarą frazy, w niepełnym takcie początkowym. Ostatni takt jest często skrócony o tyle samo.
Andante
„Idąc”: umiarkowane, spokojne tempo, jak niespieszny spacer. Ani wolno, ani szybko – musi płynąć do przodu.
Andantino
Zdrobnienie od andante. Dziś zwykle rozumiane jako nieco szybciej niż andante, choć niektórzy kompozytorzy XVIII wieku używali go dla tempa nieco wolniejszego: niech rozstrzyga kontekst.
Animato
„Ożywione”: z większą energią i rozpędem, często trochę szybciej. Animando = stopniowo się ożywiając.
Apoyando, tirando
Dwa rodzaje szarpnięcia. Apoyando (z oparciem): po szarpnięciu palec opiera się na sąsiedniej strunie, co daje pełny dźwięk, idealny do melodii. Tirando (bez oparcia): palec omija sąsiednią strunę, niezbędne w arpeggiach.
Appassionato
„Namiętnie”: z intensywnością i żarem (Sonata „Appassionata” Beethovena).
Appoggiature
Przednutka długa (appoggiatura): mała nuta przed nutą główną, na której się „opiera”. Grana na miarę, zabiera część wartości nuty głównej (często połowę), zanim w nią przejdzie.
Armure
Znaki przykluczowe: krzyżyki lub bemole umieszczone tuż za kluczem w każdej linii. Dotyczą każdej nuty o tej nazwie, w każdej oktawie, dopóki nie zostaną odwołane. Wskazują tonację (lub jej tonację równoległą).
Arpège
Arpeggio: dźwięki akordu grane jeden po drugim zamiast razem, w górę lub w dół. Powszechne w akompaniamencie i jako ćwiczenie techniczne.
Articulation
Sposób łączenia lub oddzielania nut i sposób ich rozpoczynania (legato, staccato, akcent…). Razem z dynamiką to ona ożywia linię melodyczną.
Assai
„Bardzo, dość”: w muzyce czytaj to jako „bardzo” (allegro assai = bardzo szybko; adagio assai = bardzo wolno).
Attacca
„Atakuj”: przejdź do następnej części od razu, bez przerwy.
Bagatelle
„Drobiazg”: krótki, lekki utwór fortepianowy. „Dla Elizy” (Für Elise) Beethovena to bagatela (WoO 59).
Ballade
Na fortepianie duży utwór narracyjny, jak opowieść bez słów: cztery Ballady Chopina (w 6/4 lub 6/8) są wzorem, za nim poszli Liszt i Brahms. W jazzie i popie ballada to po prostu wolna piosenka.
Barcarolle
Pieśń weneckiego gondoliera: utwór w 6/8 lub 12/8 o kołyszącym rytmie przywołującym ruch łodzi (Chopin, Offenbach, Fauré).
Barré
Barré: palec wskazujący (palec 1) przyciska płasko kilka strun na tym samym progu, jak kapodaster. Pełne barré: sześć strun; półbarré: kilka. Oznaczane „B” lub „C” z numerem progu cyframi rzymskimi (CII, BV).
Barre de mesure
Kreska taktowa: pionowa linia przez pięciolinię oddzielająca takty. Cienka podwójna kreska oznacza koniec części; podwójna kreska z grubszą drugą linią oznacza koniec utworu.
Barre de reprise
Znak repetycji: podwójna kreska z dwiema kropkami (:‖). Zagraj fragment jeszcze raz od odpowiadającego mu znaku początku (‖:) albo, jeśli go nie ma, od początku utworu. Powtarzaj tylko raz, chyba że zaznaczono inaczej.
Basse continue
Basso continuo: praktyka barokowa (ok. 1600–1750) – linia basu, często cyfrowana, nad którą klawesynista lub lutnista improwizuje akordy, czasem z niskim instrumentem dublującym bas.
Basse d'Alberti
Akompaniament z akordów rozłożonych według schematu niski–wysoki–środkowy–wysoki (C-G-E-G), nazwany od Domenica Albertiego (XVIII wiek). Wszechobecny u Mozarta i w klasycznych sonatinach.
Bécarre
Kasownik (♮) odwołuje krzyżyk lub bemol (przykluczowy albo wcześniejszy przygodny): nuta wraca do swojej zwykłej wysokości.
Bémol
Bemol (♭) obniża dźwięk o półton (do nazwy dodajemy „-es”: E → Es, A → As; wyjątek: H z bemolem to B). Na fortepianie B to czarny klawisz tuż na lewo od H.
Bend (tiré)
Podciąganie (bending): pchanie lub ciągnięcie struny w bok, żeby podwyższyć dźwięk o półton (½), cały ton (full) lub więcej. Typowy efekt wyrazowy w bluesie i rocku.
Berceuse
Kołysanka: łagodny utwór naśladujący kołysanie kołyski, często w metrum złożonym (6/8) z powtarzanym akompaniamentem (Chopin, Brahms, Fauré).
Blanche
Półnuta: pusta główka z laseczką. Połowa całej nuty, czyli 2 ćwierćnuty (2 miary w 4/4).
Blues en 12 mesures
12-taktowa forma, na której opierają się blues, jazz i rock: I-I-I-I / IV-IV-I-I / V-IV-I-I (ostatni takt często przechodzi na V, żeby zacząć od nowa). Akordy to często septymy dominantowe, grane ze swingiem.
Brillante
„Błyskotliwie”: iskrząco i wirtuozowsko, z jasnym dźwiękiem i lśniącymi pasażami.
C et C barré (alla breve)
Litera C oznacza 4/4 (po angielsku „common time”). Przekreślone C (alla breve, „cut time”) oznacza 2/2: dwie miary półnutowe, czyli puls o połowę rzadszy. C pochodzi ze średniowiecznej notacji; tak naprawdę nie jest inicjałem słowa „common”.
Cadence
Kadencja: następstwo akordów, które zamyka frazę jak przecinek lub kropka. Najważniejsze to kadencja doskonała (autentyczna), plagalna, zwodnicza i półkadencja.
Cadence parfaite
Dominanta do toniki (V-I), oba akordy w postaci zasadniczej: najbardziej rozstrzygająca „kropka”. Po polsku kadencja doskonała (wielka), po angielsku perfect lub authentic cadence; jeśli któryś akord jest w przewrocie, terminologia francuska nazywa ją niedoskonałą.
Cadence plagale
Subdominanta do toniki (IV-I), łagodniejsza od kadencji doskonałej. Nazywana też „kadencją Amen”, bo często towarzyszy temu słowu na końcu hymnów.
Cadence rompue
Dominanta (V) rozwiązuje się na akord VI zamiast na tonikę (G7 → a-moll w C-dur): ucho oczekuje zakończenia, które nie nadchodzi, więc muzyka płynie dalej. Nazywana kadencją zwodniczą (przerwaną).
Cadenza
Swobodny, wirtuozowski fragment poza miarą, często drukowany drobnymi nutami, w którym solista błyszczy sam (zwłaszcza w koncertach). Nie mylić z kadencją harmoniczną.
Calando
„Opadając”: jednocześnie zwalniając i ściszając.
Canon
Ścisła imitacja: tę samą melodię podejmuje drugi głos (a potem kolejne), zaczynając kilka miar później, czasem w innym interwale („Panie Janie”, Kanon Pachelbela).
Cantabile
„Śpiewnie”: niech melodia śpiewa jak głos, płynnie połączona i wysunięta ponad akompaniament.
Capodastre (capo)
Kapodaster: zacisk na gryfie działający jak ruchome siodełko: „kapodaster na 3” podwyższa każdą strunę o trzy półtony. Te same chwyty akordów brzmią wtedy w innej tonacji.
Case (frette)
Progi to metalowe listewki na gryfie; potocznie „progiem” nazywa się też pole między dwiema listewkami (po francusku „case”). Przyciśnięcie na n-tym progu skraca strunę i podwyższa dźwięk o n półtonów. Przyciskaj tuż za listewką progu.
Césure
Cezura: dwie krótkie ukośne kreski (//), po angielsku „railroad tracks” (tory kolejowe) – krótkie przerwanie dźwięku, cisza poza miarą, zanim zagrasz dalej. Pojedynczy przecinek (ʼ) oznacza tylko oddech.
Chiffrage de mesure
Metrum: dwie liczby jedna nad drugą na początku. W metrum prostym górna liczba podaje liczbę miar, a dolna wartość nuty przypadającej na jedną miarę (4 = ćwierćnuta, 2 = półnuta, 8 = ósemka): 3/4 = trzy ćwierćnuty. W metrum złożonym (6/8, 9/8, 12/8) górna liczba liczy ósemki grupowane po trzy: 6/8 = dwie miary po ćwierćnucie z kropką.
Choral
Luterańska pieśń zborowa w równych wartościach rytmicznych, zharmonizowana na cztery głosy. Setki harmonizacji chorałów Bacha to wciąż wzór do nauki harmonii.
Clé
Klucz: znak na początku pięciolinii, który ustala nazwy nut, przypisując konkretną wysokość jednej linii. Trzy popularne klucze to klucz G (wiolinowy), F (basowy) i C.
Clé d'ut
Klucz C: jego środek wyznacza linię środkowego C („ut” to dawna nazwa C). Na 3. linii to klucz altowy, na 4. – tenorowy. Rzadki w muzyce fortepianowej, ale spotykany w starych wydaniach.
Clé de fa
Klucz basowy (klucz F): jego dwie kropki leżą po obu stronach 4. linii, która staje się F poniżej środkowego C. Używany dla niskich dźwięków, zwykle lewej ręki na fortepianie.
Clé de sol
Klucz wiolinowy (klucz G): jego zawijas owija się wokół 2. linii, która staje się G powyżej środkowego C. Używany dla prawej ręki na fortepianie i dla gitary (która brzmi oktawę niżej, niż jest zapisane).
Coda
„Ogon”: końcowa część utworu. Znak 𝄌 (kółko z krzyżykiem) oznacza skok: po D.C. lub D.S. przeskocz od „to coda” prosto do cody. Codetta to krótka coda.
Comodo
„Wygodnie”: w swobodnym, niespiesznym tempie. Często dodawane do innego oznaczenia (allegro comodo).
Con / Col
„Z”: con brio = z werwą; con pedale = z pedałem; colla voce = podążając za głosem.
Con anima
„Z duszą”: z ciepłem i zaangażowaniem, nadając frazie rozpęd.
Con brio
„Z werwą”: energicznie i błyskotliwie (Allegro con brio z V Symfonii Beethovena).
Con fuoco
„Z ogniem”: ogniście, namiętnie i energicznie.
Con moto
„Z ruchem”: trochę płynniej niż podane tempo, nigdy się nie wlokąc (andante con moto).
Consonance, dissonance
Konsonans brzmi stabilnie i spokojnie (oktawa, kwinta, tercje, seksty); dysonans tworzy napięcie wymagające rozwiązania (sekundy, septymy, tryton). Odbiór zależy od stylu i epoki.
Contrepoint
Kontrapunkt: sztuka łączenia kilku niezależnych linii melodycznych, które dobrze brzmią razem. Harmonia myśli akordami (pionowo); kontrapunkt myśli głosami (poziomo).
Contretemps
Nuta na słabą część (offbeat): nuta zaczęta na słabej części miary, podczas gdy na mocnej jest pauza. W odróżnieniu od synkopy nuta nie jest przetrzymana przez mocną miarę.
Courante
Taniec w metrum trójdzielnym w suicie barokowej. Francuska courante, w 3/2, jest dość statyczna, z hemiolami; włoska corrente, w 3/4 lub 3/8, jest szybka i biegnąca.
Crescendo
Stopniowo coraz głośniej. Zapisywane „cresc.” albo jako rozwierające się widełki (<).
Croche
Ósemka: zamalowana nuta z jedną chorągiewką, połowa ćwierćnuty. Kilka ósemek często łączy się belką.
Croisement des mains
Krzyżowanie rąk: jedna ręka przechodzi nad drugą, żeby grać w jej rejestrze (Scarlatti, Liszt). Ręka krzyżująca zwykle przechodzi górą.
Cycle des quintes
Koło kwintowe układa dwanaście tonacji w odstępach kwinty. Idąc o kwintę w górę (C, G, D, A…), dodajemy krzyżyk do znaków przykluczowych; idąc w dół (C, F, B, Es…), dodajemy bemol. Tonacje sąsiadujące na kole są blisko spokrewnione.
D.C. al fine
Wróć do początku i graj aż do słowa „Fine”, gdzie utwór się kończy. Typowe dla menuetów z triem (forma A-B-A).
Da capo (D.C.)
„Od głowy”: wróć do początku utworu. Wewnętrznych repetycji zwykle nie powtarza się ponownie, chyba że zaznaczono inaczej.
Dal segno (D.S.)
„Od znaku”: wróć do znaku 𝄋 (segno) i graj dalej od tego miejsca. D.S. al fine: do „Fine”; D.S. al coda: do skoku do cody.
Decrescendo
Stopniowo coraz ciszej. Zapisywane „decresc.” albo jako zwężające się widełki (>).
Degrés
Miejsce dźwięku w gamie, zapisywane cyframi rzymskimi (I do VII), używanymi też do nazywania zbudowanego na nim akordu. Nazwy: I tonika, II supertonika, III medianta, IV subdominanta, V dominanta, VI submedianta, VII dźwięk prowadzący.
Delicato
„Delikatnie”: subtelne, lekkie uderzenie i wyrafinowany dźwięk.
Demi-cadence
Fraza, która zatrzymuje się na akordzie dominanty (V): efekt zawieszenia, jak przecinek lub pytanie, domagający się ciągu dalszego. Nazywana półkadencją.
Demi-pause
Pauza półnutowa: mały prostokąt leżący na 3. linii, wartość półnuty.
Demi-soupir
Pauza ósemkowa: jak mała siódemka z kropką, wartość ósemki. Pauza szesnastkowa (dwie chorągiewki) ma wartość szesnastki.
Demi-ton, ton
Półton to najmniejszy interwał na klawiaturze: dwa sąsiednie klawisze (E-F, H-C, C-Cis). Cały ton to dwa półtony (C-D).
Dièse
Krzyżyk (♯) podwyższa dźwięk o półton (do nazwy dodajemy „-is”: F → Fis). Na fortepianie Fis to czarny klawisz tuż na prawo od F; Eis gra się na białym klawiszu F.
Diminuendo
Coraz ciszej: synonim decrescendo. Niektórzy kompozytorzy sugerują przy tym lekkie zwolnienie lub zanikanie.
Doigté
Palcowanie: wybór palca dla każdej nuty, oznaczany cyframi nad lub pod nutami. Na fortepianie: 1 = kciuk, 2 = wskazujący, 3 = środkowy, 4 = serdeczny, 5 = mały, dla obu rąk. Dobre palcowanie sprawia, że fragment jest pewniejszy i płynniejszy.
Doigts de la main gauche (guitare)
Na gitarze palce ręki chwytającej numeruje się 1 (wskazujący), 2 (środkowy), 3 (serdeczny), 4 (mały); 0 oznacza pustą strunę. Uwaga: na fortepianie 1 to kciuk.
Dolce
„Słodko”: ciepły, łagodny dźwięk, zwykle cichy.
Dominante
Piąty stopień gamy (G w C-dur). Akord dominanty (V), zawierający dźwięk prowadzący, tworzy napięcie, które ciągnie z powrotem do toniki.
Double bémol
Podwójny bemol (𝄫) obniża dźwięk o cały ton (dwa półtony). Heses (H z podwójnym bemolem) gra się na klawiszu A.
Double croche
Szesnastka: dwie chorągiewki (lub dwie belki), połowa ósemki: cztery szesnastki na ćwierćnutę.
Double dièse
Podwójny krzyżyk (𝄪, małe x) podwyższa dźwięk o cały ton (dwa półtony). Fisis gra się na klawiszu G.
Drop D
Strój, w którym 6. struna jest obniżona o cały ton, z E na D (D A D G H E). Daje głębszy bas i ułatwia granie power chordów na D.
Energico
„Energicznie”: żywiołowo, z siłą i determinacją.
Enharmonie
Dźwięki enharmoniczne mają różne nazwy, ale na fortepianie brzmią tak samo, jak Cis i Des. Wybór nazwy zależy od tonacji i funkcji dźwięku.
Espressivo
„Z wyrazem”: graj z uczuciem, starannie kształtując dynamikę i frazowanie, często z odrobiną rubato.
Étouffoir
Tłumik: mała filcowa poduszka leżąca na strunach, która przerywa ich drganie, gdy klawisz wraca do góry. Prawy pedał podnosi je wszystkie.
Étude
Etiuda: utwór służący pracy nad jednym problemem technicznym (gamy, oktawy, arpeggia…). Chopin i Liszt uczynili z nich prawdziwe utwory koncertowe; Czerny i Burgmüller pisali je na każdy poziom.
Fantaisie
Utwór o swobodnej formie podążający za wyobraźnią kompozytora, jak improwizacja, ze zmianami tempa i nastroju (Fantazja d-moll Mozarta, Fantaisie-Impromptu Chopina).
Fine
„Koniec”: miejsce, w którym utwór się kończy po powrocie D.C. lub D.S. („al fine” = do końca). Za pierwszym razem je ignoruj.
Forme binaire, forme ternaire
Podstawowe układy utworu. Dwuczęściowa (AB): dwie części, często każda powtarzana, pierwsza zmierza do dominanty, druga wraca do toniki (tańce barokowe). Trzyczęściowa (ABA): odcinek, kontrast, a potem powrót pierwszego (menuet–trio–menuet, nokturny).
Forme sonate
Plan trzyczęściowy. Ekspozycja: pierwszy temat w tonice, potem drugi w innej tonacji (dominanty albo, w tonacjach molowych, równoległej durowej). Przetworzenie: tematy są rozbijane i modulują. Repryza: oba tematy powracają, tym razem w tonacji głównej.
Forte (f)
Głośno. Dźwięk ma być pełny i okrągły, nie ostry: używaj ciężaru ramienia zamiast uderzać palcami.
Fortepiano (fp)
Zaatakuj głośno, a potem natychmiast przejdź do cichego dźwięku. (To słowo oznacza też dawny fortepian.)
Fortissimo (ff)
Bardzo głośno.
Fortississimo (fff)
Skrajnie głośno, cała moc instrumentu (czasem pisze się ffff).
Fugue
Utwór kontrapunktyczny na kilka głosów zbudowany na temacie. Każdy głos przedstawia go po kolei (ekspozycja), przy czym drugie wejście (odpowiedź) jest przeniesione na dominantę; potem następują epizody i kolejne wejścia, czasem w stretcie. Bach to szczyt tej formy.
Gamme
Gama: szereg dźwięków ułożonych krokami w obrębie oktawy, określony przez układ całych tonów i półtonów. Dostarcza materiału dla tonacji lub skali modalnej.
Gamme blues
Pentatonika molowa z dodaną obniżoną kwintą, „blue note”: w C to C Es F Fis G B. Podstawa improwizacji bluesowej i rockowej.
Gamme chromatique
Gama chromatyczna: wznosi się lub opada półtonami przez wszystkie dwanaście dźwięków oktawy (każdy klawisz, biały i czarny).
Gamme majeure
Gama durowa: siedem dźwięków według schematu cały ton, cały ton, półton, cały ton, cały ton, cały ton, półton (C-dur: białe klawisze od C do C). Brzmi jasno.
Gamme mineure
Gama z tercją małą. Trzy odmiany: naturalna (cały ton, półton, cały ton, cały ton, półton, cały ton, cały ton: a-moll = białe klawisze od A do A), harmoniczna (podwyższony 7. stopień, dający dźwięk prowadzący) i melodyczna (podwyższony 6. i 7. stopień w górę, naturalne w dół, w praktyce klasycznej).
Gamme pentatonique
Pięciodźwiękowa skala bez półtonów. Pentatonika durowa używa stopni 1-2-3-5-6 (C D E G A); pięć czarnych klawiszy fortepianu tworzy jedną z nich. Częsta w muzyce ludowej, bluesie i rocku.
Gavotte
Francuski taniec w metrum dwudzielnym (2/2), w umiarkowanym tempie, zaczynający się w połowie taktu dwućwierćnutowym przedtaktem.
Gigue
Szybki, skoczny taniec w metrum złożonym (6/8, 12/8), który zwykle zamyka suitę barokową; jego głosy często wchodzą imitacyjnie.
Giocoso
„Wesoło, figlarnie”: radośnie i żywo.
Glissando (slide)
Glissando: ślizg od jednego dźwięku do drugiego. Na gitarze palec sunie wzdłuż struny, nie odrywając się od niej (oznaczane ukośną linią). Na fortepianie przeciąga się po klawiszach paznokciem lub grzbietem palców.
Grave
Bardzo wolno i uroczyście, z ciężkim, poważnym charakterem. Często spotykane w powolnych wstępach (Sonata „Patetyczna” Beethovena).
Grazioso
„Z wdziękiem”: elegancko i lekko, nigdy ciężko.
Gruppetto
Obiegnik: ozdobnik w kształcie położonego S (∽), który okrąża nutę: nuta górna, główna, dolna, główna. Umieszczony między dwiema nutami gra się po pierwszej z nich.
Hammer-on
Hammer-on: palec ręki chwytającej uderza w brzmiącą strunę, wydobywając wyższy dźwięk bez ponownego szarpnięcia. Oznaczane „H” lub łukiem w górę.
Harmonique
Flażolet: dźwięk przypominający dzwonek, uzyskany przez lekkie dotknięcie struny, bez przyciskania, dokładnie nad określonym progiem, a potem szarpnięcie. Flażolety naturalne: 12. próg (oktawa), 7. próg (oktawa + kwinta), 5. próg (dwie oktawy). Zapisywane główkami w kształcie rombu.
Hémiole
Hemiola: dwa takty metrum trójdzielnego odczuwane jako trzy takty dwudzielnego (lub odwrotnie). Bardzo częsta w barokowych kadencjach, menuetach i walcach.
Impromptu
Fortepianowa miniatura charakterystyczna sprawiająca wrażenie improwizacji, często w formie trzyczęściowej (Schubert, Chopin).
Intervalle
Odległość między dwoma dźwiękami, nazywana według liczby stopni gamy, które obejmuje (sekunda, tercja, kwarta, kwinta, seksta, septyma, oktawa), i określana jako wielka, mała, czysta, zwiększona lub zmniejszona zależnie od liczby półtonów.
Invention
Krótki utwór kontrapunktyczny rozwijający motyw między głosami. 15 Inwencji dwugłosowych Bacha (i 15 trzygłosowych Sinfonii) powstało, by uczyć niezależnego prowadzenia głosów i „śpiewnej” gry na klawiaturze.
L'istesso tempo
„To samo tempo”: miara pozostaje taka sama mimo zmiany metrum (na przykład ćwierćnuta w 2/4 staje się ćwierćnutą z kropką w 6/8).
Lamentoso
„Żałośnie”: smutno, w żałobie, jak lament. Doloroso i dolente mają bliskie znaczenie.
Larghetto
Zdrobnienie od largo: wolno, ale trochę mniej wolno niż largo.
Larghissimo
Stopień najwyższy od largo: najwolniejsze ze wszystkich temp, rzadko używane, około 24 BPM lub mniej.
Largo
Bardzo wolno i szeroko (dosłownie „szeroko”). Mimo wolnego tempa dźwięk powinien pozostać pełny i śpiewny.
Legato
„Związane”: łącz nuty bez przerwy, każda zaczyna się dokładnie wtedy, gdy kończy się poprzednia. Często oznaczane łukiem legato.
Leggiero
„Lekko”: lekkie, delikatne uderzenie, często lekko oderwane, z niewielkim ciężarem ramienia.
Lento
Wolno. Blisko largo, z odcieniem spokoju raczej niż rozmachu.
Liaison de phrasé
Łuk legato: łuk nad nutami o różnej wysokości. Graj je legato, jednym gestem; ostatnia nuta jest często lekko ujęta.
Liaison de prolongation
Łuk przedłużający: łuk łączący dwie nuty tej samej wysokości. Zagraj tylko pierwszą i trzymaj ją przez sumę obu wartości. Pozwala nucie trwać ponad kreską taktową.
Ligne supplémentaire
Linia dodana: krótka linia dopisana nad lub pod pięciolinią dla nut wykraczających poza jej pięć linii. Środkowe C w kluczu wiolinowym leży na pierwszej linii dodanej dolnej.
Loco
„Na miejscu”: powrót do zapisanej wysokości po znaku oktawy (8va, 8vb).
Ma non troppo
„Ale nie za bardzo”: to samo co non troppo (adagio ma non troppo = wolno, ale nie za wolno). Ma non tanto oznacza to samo.
Maestoso
„Majestatycznie”: wielko, szlachetnie i statecznie, nigdy w pośpiechu.
Main droite (m.d.)
Oznacza nutę lub fragment dla prawej ręki. „m.d.” to skrót zarówno od main droite (franc.), jak i mano destra (wł.); po angielsku „r.h.”, po polsku „p.r.”.
Main gauche (m.g.)
Oznacza nutę lub fragment dla lewej ręki: „m.g.” po francusku, „m.s.” (mano sinistra) po włosku, „l.h.” po angielsku, „l.r.” po polsku. Przydatne, gdy jedna ręka gra nuty zapisane na pięciolinii drugiej.
Marcato
„Zaznaczone”: akcent mocniejszy i ostrzejszy niż zwykły, zapisywany jako mały daszek (^). Wypisane słownie marcato oznacza, że każda nuta fragmentu ma być wyraźnie zaakcentowana.
Marche
Utwór w metrum dwu- lub czterodzielnym o równym, wyraźnym rytmie, przeznaczony do maszerowania, często ze środkowym triem. Alla marcia = w stylu marsza.
Martellato
„Młotkowane”: nuty uderzane z siłą i oddzielone, jak uderzenia młotka.
Mazurka
Polski taniec ludowy w metrum trójdzielnym, z akcentem często na 2. lub 3. mierze i rytmami punktowanymi. Chopin napisał ich prawie sześćdziesiąt.
Médiator
Kostka: mała płytka, zwykle plastikowa, trzymana między kciukiem a palcem wskazującym, służąca do bicia lub szarpania strun. Im grubsza, tym twardszy atak.
Meno
„Mniej”: meno forte = mniej głośno; meno mosso = wolniej.
Meno mosso
„Mniej ruchliwie”: trochę wolniej, od razu, od tego miejsca.
Menuet
Francuski taniec w metrum trójdzielnym, umiarkowany i elegancki, modny w XVII i XVIII wieku. Często po nim następuje trio, a potem menuet się powtarza (menuet–trio–menuet); zwykle trzecia część symfonii klasycznej.
Mesure
Takt: odcinek muzyki między dwiema kreskami taktowymi, zawierający stałą liczbę miar określoną przez metrum. Pierwsza miara jest zwykle najmocniejsza.
Mesure composée
Metrum złożone: każda miara to wartość z kropką dzieląca się na trzy (ćwierćnuta z kropką = trzy ósemki). Przykłady: 6/8 (2 miary), 9/8 (3 miary), 12/8 (4 miary).
Mesure simple
Metrum proste: każda miara dzieli się naturalnie na dwie (ćwierćnuta = dwie ósemki). Przykłady: 2/4, 3/4, 4/4, 2/2.
Métronome
Urządzenie, które wybija miarę w regulowanym tempie, w BPM. Oznaczenie takie jak „♩ = 96” albo „M.M. ♩ = 96” (metronom Maelzla) oznacza 96 ćwierćnut na minutę.
Mezza voce
„Półgłosem”: powściągliwy, cichy, ale śpiewny dźwięk, między piano a mezzo forte.
Mezzo forte (mf)
Umiarkowanie głośno: trochę ciszej niż forte. Często „domyślny” poziom fragmentu.
Mezzo piano (mp)
Umiarkowanie cicho: trochę głośniej niż piano.
Misterioso
„Tajemniczo”: przyćmiony, zagadkowy nastrój, często pianissimo.
Mode
Sposób uporządkowania całych tonów i półtonów skali. Siedem skal kościelnych można zagrać na białych klawiszach, zaczynając od każdego dźwięku: jońska (C, = dur), dorycka (D), frygijska (E), lidyjska (F), miksolidyjska (G), eolska (A, = moll naturalny), lokrycka (H).
Moderato
Umiarkowanie: średnie tempo między andante a allegro. Używane też jako określenie dodatkowe (allegro moderato = powściągliwe allegro).
Modulation
Modulacja: przejście z jednej tonacji do drugiej w obrębie utworu, często przez akord wspólny obu tonacjom (akord wspólny, pivot). Wnosi kontrast i poczucie podróży.
Molto
„Bardzo”: wzmacnia sąsiednie oznaczenie (molto allegro = bardzo szybko; molto rit. = mocno zwolnij).
Mordant
Mordent: szybki ozdobnik nuta – sąsiednia – nuta. Zygzak z pionową kreską używa sąsiedniej nuty dolnej; bez kreski (mordent górny, pralltriller) – górnej. Zwyczaje różnią się zależnie od epoki i wydania.
Morendo
„Zamierając”: dźwięk stopniowo zanika, często z lekkim zwolnieniem, na końcu frazy lub utworu.
Mosso
„Poruszony, ożywiony”. Spotykane głównie w più mosso, meno mosso albo andante mosso (płynne andante).
Motif
Motyw: krótka, rozpoznawalna komórka melodyczna lub rytmiczna, którą kompozytor powtarza, przekształca i rozwija (cztery początkowe nuty V Symfonii Beethovena). Temat to dłuższa myśl, często cała fraza.
Mouvement
Część: samodzielny fragment większego dzieła (sonaty, symfonii, suity) z własnym tempem i charakterem. (Po francusku „mouvement” oznacza też samo tempo.)
Niente (al niente)
„Nic”: diminuendo al niente wygasa do ciszy; crescendo dal niente zaczyna się od ciszy. Czasem oznaczane małym „n” albo kółkiem na końcu widełek.
Nocturne
„Utwór nocny”: marzycielski utwór, w którym śpiewna melodia rozwija się nad szerokimi arpeggiami lewej ręki. Stworzony na fortepian przez Johna Fielda i doprowadzony do szczytu przez Chopina.
Noire
Ćwierćnuta: zamalowana główka z laseczką, bez chorągiewki. Wartość 2 ósemek; to ona jest miarą w 2/4, 3/4 i 4/4.
Noms des notes
Nazwy dźwięków: w Polsce (jak w Niemczech) używamy liter C D E F G A H. Nasze H to dźwięk, który Anglosasi nazywają B, a nasze B to H obniżone o półton (ang. B♭); w angielskich symbolach akordów B oznacza więc nasze H. Angielski używa liter C D E F G A B, a francuski, włoski i hiszpański sylab do (lub ut), re, mi, fa, sol, la, si.
Non legato
Nuty lekko oddzielone, ale nie tak krótkie jak staccato. Często domyślny sposób gry w barokowej muzyce klawiszowej.
Non troppo
„Nie za bardzo”: łagodzi oznaczenie (allegro non troppo = szybko, ale bez przesady).
Nuance
Dynamika: głośność dźwięku, od najcichszego do najgłośniejszego. Zapisywana włoskimi literami (p, mf, f…) i znakami crescendo lub diminuendo. Dynamika jest względna: f u Mozarta to nie f u Rachmaninowa.
Numéros des cordes
Struny numeruje się od najwyższej (1, wysokie E) do najniższej (6, niskie E). W nutach cyfra w kółku (③) mówi, na której strunie zagrać nutę.
Octave
Interwał ośmiu stopni gamy (dwunastu półtonów) między dwoma dźwiękami o tej samej nazwie, np. dwoma sąsiednimi C. Wyższy dźwięk drga dokładnie dwa razy szybciej, stąd ich podobieństwo.
Opus (op.)
„Dzieło”: numer kompozycji w katalogu kompozytora (op. 27 nr 2 = 2. utwór ze zbioru 27). Niektórzy kompozytorzy mają własne katalogi: BWV dla Bacha, K. lub KV dla Mozarta, WoO dla utworów Beethovena bez numeru opusu.
Ornement
Ozdobniki: nuty zdobiące melodię, oznaczane skrótowymi znakami (tryl, mordent, obiegnik, przednutka) zamiast wypisywania. Sposób ich wykonania zależy od stylu i epoki.
Ossia
„Albo”: alternatywna wersja fragmentu, często łatwiejsza, wydrukowana drobnym drukiem na dodatkowej pięciolinii powyżej.
p-i-m-a (main droite)
Litery oznaczające palce ręki szarpiącej, z hiszpańskiego: p = pulgar (kciuk), i = índice (wskazujący), m = medio (środkowy), a = anular (serdeczny). Kciuk zwykle gra struny basowe (4–6), a i-m-a struny wysokie, jak w arpeggiu p-i-m-a.
Palm mute
Palm muting: krawędź ręki szarpiącej opiera się o struny tuż przy mostku, częściowo je tłumiąc, co daje krótki, głuchy, perkusyjny dźwięk. Oznaczane „P.M.” z linią przerywaną.
Passage du pouce
Podkładanie kciuka: ruch, który pozwala zagrać gamę bez przerwy. Kciuk przesuwa się pod dłonią (np. po 3. lub 4. palcu), a w przeciwnym kierunku dłoń przechodzi nad kciukiem.
Pause
Pauza całonutowa: mały prostokąt zawieszony pod 4. linią, wartość całej nuty. Oznacza też cały takt ciszy w dowolnym metrum. (Uwaga: po francusku „pause” to właśnie ta pauza, a w brytyjskim angielskim „pause” oznacza fermatę.)
Ped. et ✱
Oznaczenia prawego pedału pod pięciolinią: „Ped.” (lub 𝆮) = naciśnij, gwiazdka ✱ = puść. Nowoczesne wydania używają też poziomej linii, której haczyki lub wcięcia (∧) pokazują, gdzie puścić pedał i nacisnąć go ponownie.
Pédale (harmonique)
Punkt organowy: dźwięk przetrzymany lub powtarzany (często w basie), podczas gdy akordy nad nim się zmieniają; zależnie od dźwięku – punkt organowy toniki lub dominanty. Nie mylić z pedałami fortepianu.
Pédale de résonance (forte)
Prawy pedał (pedał forte). Podnosi wszystkie tłumiki, więc struny brzmią dalej po puszczeniu klawiszy, co przedłuża i wzbogaca dźwięk. Zmieniaj go przy każdej nowej harmonii, żeby akordy się nie zamazywały.
Pédale syncopée (pédale legato)
Podstawowa technika: zagraj nowy akord, a potem tuż po uderzeniu puść pedał i od razu naciśnij go ponownie. Dźwięk pozostaje połączony, a poprzedni akord się nie zamazuje.
Pédale tonale (sostenuto)
Środkowy pedał w fortepianach: przedłuża tylko te dźwięki, które były już wciśnięte w chwili jego naciśnięcia, nie wpływając na późniejsze. W wielu pianinach środkowy pedał to za to tłumik do ćwiczeń (moderator).
Perdendosi
„Gubiąc się”: dźwięk zanika, aż zniknie.
Pesante
„Ciężko”: masywnie i dobitnie, każda nuta ma swój ciężar.
Phrase
Fraza: jednostka muzyczna wyrażająca pełną myśl, jak zdanie w mowie, często o długości 4 lub 8 taktów, zakończona kadencją. Frazowanie to sposób jej kształtowania: oddech, punkt kulminacyjny, rozluźnienie.
Pianissimo (pp)
Bardzo cicho. Na fortepianie naciskaj klawisze powoli, blisko ich powierzchni, zachowując czysty dźwięk.
Pianississimo (ppp)
Skrajnie cicho, na granicy słyszalności. Czasem pisze się pppp, jeszcze ciszej.
Piano (p)
Cicho. Stąd pochodzi nazwa instrumentu: pianoforte mogło grać „cicho i głośno” zależnie od siły uderzenia w klawisz.
Picking
Szarpanie strun pojedynczo. W fingerpickingu (Travis picking) kciuk gra naprzemiennie basy, a pozostałe palce melodię lub arpeggia; przy grze kostką kostkowanie naprzemienne (alternate picking) łączy uderzenia w dół i w górę.
Più
„Bardziej”: più forte = głośniej; più lento = wolniej; più mosso = szybciej.
Più mosso
„Bardziej ruchliwie”: trochę szybciej, od razu, od tego miejsca.
Poco
„Trochę”: łagodzi sąsiednie oznaczenie (poco rit. = lekko zwolnij; poco più mosso = trochę szybciej).
Poco a poco
„Po trochu”: wskazana zmiana (crescendo, accelerando…) następuje bardzo stopniowo, na długim odcinku.
Point (note pointée)
Kropka za nutą lub pauzą dodaje połowę jej wartości. Półnuta z kropką = 3 ćwierćnuty; ćwierćnuta z kropką = 3 ósemki. Podwójna kropka dodaje jeszcze ćwierć wartości.
Point d'orgue (fermata)
Fermata: łuk z kropką (𝄐) nad nutą lub pauzą – przytrzymaj ją dłużej, niż wynosi jej zapisana wartość, tak długo, jak podpowiada wyczucie, a potem graj dalej. W brytyjskim angielskim nazywana też „pause”.
Polonaise
Polski taniec w metrum trójdzielnym, dostojny i korowodowy, rozpoznawalny po typowym rytmie (ósemka, dwie szesnastki, potem ósemki). Chopin uczynił z niego heroiczny symbol Polski.
Polyrythmie
Polirytmia: dwa różne podziały tego samego odcinka czasu grane jednocześnie, np. 3 na 2 (triola w jednej ręce, dwie ósemki w drugiej).
Portato (louré)
Coś pomiędzy legato a staccato: nuty ledwie oddzielone, każda delikatnie podkreślona. Zapisywane jako kropki (lub kreski) pod łukiem.
Portée
Pięciolinia: pięć poziomych linii i cztery pola między nimi, na których zapisuje się nuty. Im wyżej leży nuta, tym wyżej brzmi. Linie liczy się od dołu.
Power chord (accord de quinte)
Power chord: dwudźwięk złożony z prymy i kwinty (często z oktawą), bez tercji – więc ani durowy, ani molowy. Zapisywany z „5” (E5, A5). Podstawa rocka, zwłaszcza z przesterem.
Prélude
Pierwotnie utwór wprowadzający przed fugą lub suitą (Das Wohltemperierte Klavier Bacha). Od Chopina także krótki, samodzielny utwór zbudowany na jednej myśli lub nastroju (Chopin, Debussy, Rachmaninow).
Prestissimo
Stopień najwyższy od presto: tak szybko, jak się da, zachowując czystość gry.
Presto
Bardzo szybko. Wymaga lekkich palców i bardzo stabilnego pulsu.
Progression II-V-I
Akordy na stopniach II, V i I (w C-dur: Dm7-G7-Cmaj7). Najczęstsze następstwo akordów w jazzie, napędzane basem poruszającym się kwintami.
Pull-off
Pull-off: palec ręki chwytającej schodzi ze struny z lekkim szarpnięciem, wydobywając niższy dźwięk (z niższego progu lub pustej struny) bez ponownego szarpnięcia. Oznaczane „P” lub łukiem w dół.
Pulsation
Puls: równomierne, podstawowe „bicie serca” muzyki, to, w które stukasz stopą. Każde uderzenie to miara; tempo ustala jego szybkość.
Quasi
„Prawie, jakby”: quasi niente = prawie nic; quasi una fantasia = na sposób fantazji.
Ragtime
Afroamerykański styl fortepianowy (ok. 1895–1920): synkopowana melodia w prawej ręce nad równym „um-pa” lewej ręki (basy na miarach, akordy pomiędzy). Scott Joplin, jego mistrz, przestrzegał przed graniem go za szybko.
Rallentando
Stopniowo zwalniając; w praktyce synonim ritardando.
Rasgueado
Rasgueado: technika gitary flamenco – palce zgięte do wnętrza dłoni wyrzuca się kolejno, przeciągając po strunach, co daje szybki, perkusyjny tryl.
Renversement
Przewrót: akord, którego najniższym dźwiękiem nie jest pryma. 1. przewrót: tercja w basie (E-G-C); 2. przewrót: kwinta w basie (G-C-E). Akordy septymowe mają też 3. przewrót.
Rhapsodie
Utwór o swobodnej formie, zwykle jednoczęściowy, o charakterze epickim lub namiętnym, łączący kontrastujące epizody, czasem oparte na melodiach ludowych (Rapsodie węgierskie Liszta, Rhapsody in Blue Gershwina).
Rinforzando (rf, rfz)
„Wzmacniając”: nagłe wzmocnienie kilku nut lub krótkiej frazy, mniej punktowe niż sforzando.
Risoluto
„Stanowczo”: zdecydowanie, z wyraźnym atakiem. Deciso znaczy mniej więcej to samo.
Ritardando
Stopniowo zwalniając. Skrót rit. zwykle oznacza ritardando, ale może też oznaczać ritenuto (natychmiastowe zwolnienie): rozstrzyga kontekst.
Ritenuto
„Powstrzymując”: natychmiastowe (nie stopniowe) zwolnienie, utrzymane aż do powrotu tempa.
Romance
Liryczny utwór instrumentalny w stylu pieśni, z prostą, czułą melodią. Mendelssohn spopularyzował bliską mu formę, „Pieśń bez słów” (Lied ohne Worte).
Ronde
Cała nuta: pusta główka bez laseczki. Wartość 2 półnut lub 4 ćwierćnut, czyli 4 miary w 4/4.
Rondo
Forma, w której refren (A) powraca między kontrastującymi epizodami: A-B-A-C-A albo A-B-A-C-A-B-A. Częste jako finał sonaty, zwykle radosny („Rondo alla turca” Mozarta).
Rubato
„Skradziony czas”: wyrazowa swoboda tempa – przytrzymywanie lub przyspieszanie niektórych nut, żeby ukształtować frazę. U Chopina lewa ręka często zachowuje równy rytm, a melodia się ugina.
Rythme pointé
Rytm punktowany: długa nuta z kropką, po niej krótka (na przykład ósemka z kropką i szesnastka), co daje podskakujący lub dostojny charakter. To nie to samo co swing.
Rythmique (strumming)
Bicie (strumming): przeciąganie po strunach akordu w dół lub w górę kostką albo palcami. W nutach ⊓ (lub ↓) oznacza uderzenie w dół, V (lub ↑) – w górę.
Sarabande
Powolny, uroczysty taniec w metrum trójdzielnym, wyrazowe serce suity barokowej, z typowym akcentem na 2. mierze.
Scherzando
„Żartobliwie”: lekko, figlarnie i psotnie.
Scherzo
„Żart”: szybka, żywa część w metrum trójdzielnym, która u Beethovena zastępuje menuet, ze środkowym triem. Chopin uczynił z niego duże, dramatyczne, samodzielne utwory.
Segno
Znak 𝄋 (przekreślone S między dwiema kropkami) wyznaczający miejsce, do którego wracamy przy „dal segno”.
Semplice
„Prosto”: graj naturalnie, bez maniery i przesadnego rubato.
Sempre
„Zawsze”: graj dalej w ten sam sposób (sempre legato, sempre pp), dopóki nie pojawi się inne polecenie.
Sensible
Dźwięk prowadzący: siódmy stopień, półton poniżej toniki (H w C-dur), który „ciągnie” w górę do niej. W molu trzeba podwyższyć 7. stopień, żeby go uzyskać (Gis w a-moll).
Senza
„Bez”: senza pedale = bez pedału; senza rit. = bez zwalniania.
Senza misura
„Bez miary”: fragment grany swobodnie, bez regularnego pulsu, jak kadencja solowa albo recytatyw.
Septième de dominante
Akord septymowy na 5. stopniu: trójdźwięk durowy plus septyma mała (G-H-D-F w C-dur). Jego napięcie silnie ciągnie do toniki: dźwięk prowadzący idzie w górę, septyma w dół.
Sforzando (sfz, sf)
„Wymuszając”: nagły, silny akcent na pojedynczej nucie lub akordzie, względem otaczającej dynamiki. Sfp = sforzando, zaraz po nim piano.
Silence
Pauza: znak odmierzający czas bez dźwięku. Każdej wartości nuty odpowiada pauza: całonutowa, półnutowa, ćwierćnutowa, ósemkowa, szesnastkowa.
Sillet
Siodełko: mały element z nacięciami prowadzący struny na górze gryfu, gdzie zaczyna się drgająca długość pustych strun; siodełko mostka, na mostku, kończy ją od strony pudła.
Simile
„Podobnie”: graj dalej tak, jak właśnie pokazano (ta sama artykulacja, pedalizacja lub palcowanie), choć nie wszystko jest wypisane.
Smorzando
„Gasnąc”: pozwól dźwiękowi całkowicie wygasnąć, czasem jednocześnie zwalniając.
Sonate
Utwór instrumentalny złożony z kilku części (często trzech lub czterech: szybka, wolna, menuet lub scherzo, szybka) na instrument solo lub mały zespół. Pierwsza część jest zwykle w formie sonatowej.
Sonatine
Mała sonata, krótsza i prostsza, często z krótkim przetworzeniem. Sonatiny Clementiego, Kuhlaua i Diabellego to klasyka nauczania.
Sostenuto
„Podtrzymane”: nuty trzymane przez pełną długość, z pełnym, ciągłym dźwiękiem, często z lekkim powstrzymaniem tempa.
Sotto voce
„Pod głosem”: półgłosem, bardzo cicho, jakby w zaufaniu.
Soufflet
„Widełki”: położone na boku V (< lub >) pod pięciolinią. < = crescendo, > = decrescendo; oba razem (<>) sprawiają, że dźwięk narasta i opada.
Soupir
Pauza ćwierćnutowa: pionowy zygzak, wartość ćwierćnuty.
Sous-dominante
Czwarty stopień gamy (F w C-dur). Akord subdominanty (IV) łagodnie oddala się od toniki i często prowadzi do dominanty.
Staccatissimo
Bardzo oderwane: tak krótko, jak to możliwe, oznaczane małym czarnym klinem (lub pionową kreską) nad nutą.
Staccato
„Oderwane”: nuta grana wyraźnie krócej niż jej zapisana wartość, oznaczana kropką nad lub pod główką nuty. Cisza, która po niej następuje, należy nadal do wartości nuty: miara się nie skraca.
Stretto
Jako oznaczenie tempa: szybciej, ściskając (często pod koniec). W fudze stretto oznacza coś innego: głosy wchodzą blisko siebie, każdy zaczyna temat, zanim poprzedni go skończy.
Stringendo
„Ściskając”: naciskając do przodu z rosnącym napięciem. Blisko accelerando, ale bardziej naglące.
Subito
„Nagle”: zmiana następuje od razu, bez przejścia (p subito = nagle cicho, często tuż po głośnym fragmencie).
Suite
Zbiór utworów w tej samej tonacji. Suita barokowa zwykle składa się z allemande, courante, sarabandy i gigue, często poprzedzonych preludium, z tańcami dodatkowymi (menuet, gawot, bourrée).
Swing
Swing: w jazzie i bluesie ósemki zapisane równo gra się nierówno, długa-krótka, mniej więcej jak triolowa ćwierćnuta i ósemka. Dokładne proporcje zależą od tempa i stylu.
Symbole d'accord (grille)
Symbole akordów: akordy zapisane literami nad melodią: Am = a-moll, G7 = G-dur z septymą, C/E = C-dur z E w basie. Uwaga: w tych (angielskich) symbolach B oznacza nasze H, a Bb – nasze B. Siatka akordów (chord chart) zawiera następstwo akordów piosenki.
Syncope
Synkopa: nuta zaczęta na słabej mierze (lub słabej części miary) i przetrzymana przez następną mocną, co przesuwa naturalny akcent i daje wrażenie zachwiania równowagi.
Système (grande portée)
System fortepianowy: dwie pięciolinie połączone klamrą, u góry klucz wiolinowy (zwykle prawa ręka), na dole klucz basowy (zwykle lewa ręka). Środkowe C leży pomiędzy nimi.
Tablature
Tabulatura gitarowa: sześć linii odpowiada strunom (górna linia to najwyższa struna, E), a każda cyfra podaje próg, który trzeba przycisnąć (0 = pusta struna). Pokazuje, gdzie grać, ale często nie rytm.
Tarentelle
Bardzo szybki taniec ludowy z południowych Włoch w 6/8, z wirującymi triolami.
Tempo
Szybkość pulsu utworu, często wyrażana w uderzeniach na minutę (BPM). Włoskie oznaczenia (adagio, allegro…) opisują raczej charakter niż dokładną wartość: zakresy BPM w tym słowniczku są tylko orientacyjne i zależą od epoki, wydania i wykonawcy.
Tempo primo
Powrót do pierwszego tempa utworu po części napisanej w innym tempie.
Temps fort, temps faible
Mocne i słabe części taktu: w takcie niektóre miary są naturalnie akcentowane. W 4/4: miara 1 mocna, 3 średnia, 2 i 4 słabe. W 3/4: mocna, słaba, słaba.
Tenuto
„Trzymane”: przytrzymaj nutę przez całą jej wartość, z lekkim naciskiem. Oznaczane krótką poziomą kreską nad lub pod nutą.
Thème et variations
Temat zostaje przedstawiony w prostej postaci, a potem powtórzony kilka razy w przekształconych wersjach (ozdobniki, rytm, tryb, tempo), przy czym jego budowa i harmonia pozostają rozpoznawalne (Wariacje Mozarta na temat „Ah, vous dirai-je, maman”, znanego jako „Twinkle, Twinkle, Little Star”).
Toccata
Od toccare, „dotykać”: wirtuozowski utwór klawiszowy pełen szybkich pasaży, akordów i powtarzanych nut, który pokazuje zręczność wykonawcy (Bach, Schumann, Prokofiew).
Tonalité
Tonacja: organizacja dźwięków i akordów wokół dźwięku głównego, toniki, w trybie durowym lub molowym: „G-dur”, „d-moll”. Pierwszą wskazówkę dają znaki przykluczowe.
Tonique
Pierwszy stopień gamy, od którego tonacja bierze nazwę: punkt spoczynku, do którego muzyka dąży. Akord toniczny (I) kończy większość utworów.
Tons relatifs
Tonacja durowa i molowa o tych samych znakach przykluczowych. Równoległa molowa leży tercję małą poniżej toniki durowej: C-dur i a-moll, G-dur i e-moll.
Tranquillo
„Spokojnie”: cicho i pogodnie, bez napięcia. Calmo znaczy to samo.
Transposition
Transpozycja: granie lub przepisanie całego utworu w innej tonacji, przesuwając każdy dźwięk o ten sam interwał: melodia pozostaje ta sama, zmienia się tylko wysokość.
Tre corde
„Trzy struny”: puść pedał una corda i wróć do normalnego dźwięku.
Trémolo
Tremolo: bardzo szybkie powtarzanie jednej nuty albo szybkie przechodzenie między dwiema nutami lub akordami. Oznaczane ukośnymi kreskami przez laseczkę lub między nutami.
Triade (accord parfait)
Trójdźwięk: trzy dźwięki ułożone tercjami – pryma, tercja i kwinta (C-E-G). Zależnie od wielkości tercji jest durowy, molowy, zmniejszony lub zwiększony.
Trille
Tryl („tr”): szybkie naprzemienne granie zapisanej nuty i nuty tuż nad nią w gamie. W muzyce barokowej zwykle zaczyna się od nuty górnej; od XIX wieku zwykle od zapisanej.
Trio
Kontrastująca środkowa część menueta, scherza lub marsza, często spokojniejsza, przed powrotem pierwszej części. Nazwa pochodzi z dawnego zwyczaju pisania jej na trzy instrumenty. Także zespół trzech wykonawców.
Triolet
Triola: trzy nuty grane w czasie dwóch o tej samej wartości, oznaczone cyfrą „3”. Trzy ósemki triolowe wypełniają jedną ćwierćnutę. Podobnie sekstole (6), kwintole (5), duole (2 w czasie 3)…
Triple croche
Trzydziestodwójka: trzy chorągiewki lub belki, połowa szesnastki, osiem na ćwierćnutę.
Una corda
„Jedna struna”: lewy pedał. W fortepianie przesuwa mechanizm tak, że młoteczki uderzają w mniej strun, co daje cichszy, przytłumiony dźwięk. W pianinie przybliża młoteczki do strun, głównie zmniejszając głośność.
Valse
Walc: taniec wirowy w metrum trójdzielnym, zrodzony w XVIII-wiecznej Austrii i Niemczech, król XIX-wiecznych sal balowych. Na fortepianie lewa ręka zwykle gra bas na mierze 1 i akord na miarach 2 i 3.
Vibrato
Wibrato: lekkie, regularne falowanie wysokości przetrzymanej nuty, które ją ożywia. Na gitarze palec kołysze się wzdłuż struny (klasycznie) albo wykonuje drobne podciągnięcia (gitara elektryczna). Fortepian nie potrafi go wydobyć.
Vivace
Żywo i rześko, szybciej niż allegro. Vivo znaczy mniej więcej to samo.