Historia muzyki

Wielkie epoki, życie kompozytorów i wynalazki, które zmieniły muzykę.

Średniowiecze (800–1400) — Sześć stuleci, w których muzyka europejska przeszła od jednogłosowego śpiewu przekazywanego z pamięci do polifonii zapisywanej na pięciolinii.
ok. 850 : Pierwsze neumy — Mnisi pisali nad śpiewanymi tekstami drobne znaki zwane neumami, by przypomnieć ruch melodii: początek zapisu muzycznego na Zachodzie.
ok. 1025 : Gwido z Arezzo: pięciolinia i ut, re, mi — Mnich Gwido z Arezzo umieścił nuty na liniach i uczył śpiewaków sylab ut, re, mi, fa, sol, la, wziętych z hymnu do św. Jana Chrzciciela.
Pieśń i muzyka tradycyjna (1100–2026) — Melodie przekazywane ze słuchu (pieśni, tańce i kolędy) przewijają się przez całą historię i karmią wszystkie inne rodzaje muzyki.
ok. 1100 : Pierwsi trubadurzy — Wilhelm IX Akwitański to najwcześniejszy trubadur, którego pieśni się zachowały: pieśń miłosna w języku codziennym wkracza do historii.
ok. 1200 : Polifonia paryskiej Notre-Dame — Leoninus, a potem Perotinus komponowali dla katedry utwory dwu-, trzy- i czterogłosowe, jedne z pierwszych arcydzieł zapisanej polifonii.
ok. 1320 : Ars nova — Traktaty związane z Philippe’em de Vitry wyłożyły dokładniejszy zapis rytmu, pozwalający dzielić wartości nut zarówno na dwie, jak i na trzy części.
ok. 1360 : „Messe de Nostre Dame” Machauta — Napisana na początku lat 60. XIV wieku, to najstarsza znana kompletna msza polifoniczna jednego kompozytora.
Renesans (1400–1600) — Złoty wiek polifonii wokalnej, druku muzycznego i pierwszych zbiorów na lutnię, vihuelę i gitarę.
1501 : Petrucci drukuje muzykę — W Wenecji Ottaviano Petrucci wydał „Odhecaton”, pierwszy zbiór muzyki polifonicznej drukowany ruchomą czcionką: nuty stały się czymś, co można kupić.
1536 : „El Maestro” Luisa de Milána — Pierwsza drukowana książka z muzyką na vihuelę, hiszpańską kuzynkę gitary, z fantazjami, pawanami i pieśniami z akompaniamentem.
1546 : Pierwsze drukowane utwory na gitarę — W swoich „Tres libros de música” Alonso Mudarra wydał kilka utworów na gitarę czterochórową: najstarszą znaną drukowaną muzykę gitarową.
1584 : Obliczenie stroju równomiernie temperowanego — W Chinach książę Zhu Zaiyu dokładnie obliczył, jak podzielić oktawę na dwanaście równych półtonów; Flamand Simon Stevin niezależnie doszedł do tego samego wyniku wkrótce potem.
1589 : „Orchésographie” Thoinota Arbeau — Ten podręcznik opisuje krok po kroku tańce renesansowe wraz z melodiami; jedno z jego branle stało się kolędą „Ding Dong Merrily on High”.
Barok (1600–1750) — Od narodzin opery do śmierci Bacha: basso continuo, kontrasty, ozdobniki i triumf dur i moll.
1600 : „Euridice”, najstarsza zachowana opera — We Florencji Jacopo Peri wystawił „Euridice”, w całości śpiewaną: narodził się nowy gatunek – opera.
1607 : „L’Orfeo” Monteverdiego — Wystawione po raz pierwszy w Mantui, to pierwsze wielkie arcydzieło opery, z bogatą i różnorodną orkiestrą.
ok. 1700 : Cristofori wynajduje fortepian — We Florencji Bartolomeo Cristofori zbudował instrument klawiszowy, w którym w struny uderzają młoteczki: nareszcie można było grać głośno lub cicho, zależnie od uderzenia. W 1711 roku Scipione Maffei opisał go i nazwał „gravecembalo col piano e forte”.
1720 : Najstarszy zachowany fortepian — Ten fortepian Cristoforiego z 1720 roku znajduje się dziś w Metropolitan Museum w Nowym Jorku; dwa inne, z 1722 i 1726 roku, są w Rzymie i Lipsku.
1722 : „Das Wohltemperierte Klavier”, część I — Bach napisał preludium i fugę w każdej z 24 tonacji durowych i molowych, by pokazać, że dobrze nastrojony instrument klawiszowy może grać we wszystkich.
1725 : „Cztery pory roku” Vivaldiego — Wydane w Amsterdamie, te cztery koncerty skrzypcowe przedstawiają każdy jedną porę roku, z towarzyszącymi sonetami: wzór muzyki ilustracyjnej.
1742 : „Mesjasz” Händla — Wykonane po raz pierwszy w Dublinie, to angielskie oratorium i jego chór „Hallelujah” wciąż należą do najczęściej wykonywanych dzieł chóralnych na świecie.
Klasycyzm (1750–1820) — Epoka Haydna, Mozarta i młodego Beethovena: jasne melodie, wyważone formy i rozkwit fortepianu historycznego.
1753 : Traktat C. P. E. Bacha — Syn Bacha wydał pierwszą część swojego „Versuch über die wahre Art das Clavier zu spielen” (Rozprawa o prawdziwej sztuce gry na instrumentach klawiszowych): palcowanie, ozdobniki, wyraz. Studiowali ją Haydn i Beethoven.
1777 : Mozart odkrywa instrumenty Steina — W Augsburgu Mozart wypróbował fortepiany Johanna Andreasa Steina i w liście do ojca z entuzjazmem opisał ich precyzyjną, równą mechanikę.
ok. 1790 : Gitara sześciostrunowa — Pod koniec XVIII wieku gitara porzuciła podwójne struny (chóry) na rzecz sześciu pojedynczych: strój E-A-D-G-H-E używany do dziś.
Romantyzm (1810–1900) — XIX wiek postawił w centrum emocje, jednostkę i naturę; fortepian stał się królem instrumentów.
1810 : Dla Elizy (Für Elise) — Beethoven opatrzył tę małą fortepianową kartkę z albumu datą 1810; wydana dopiero w 1867 roku, stała się jednym z utworów najczęściej granych przez uczniów na całym świecie.
1815 : Metronom Maelzla — Johann Nepomuk Maelzel opatentował metronom z wyskalowanym wahadłem, oparty na wynalazku Dietricha Winkla. Beethoven jako jeden z pierwszych oznaczał tempa w uderzeniach na minutę.
1821 : Podwójna repetycja Érarda — Firma Érard opatentowała podwójną repetycję, która pozwala bardzo szybko powtarzać dźwięk: dziedziczy ją każdy nowoczesny fortepian koncertowy.
1825 : Żeliwna rama — Amerykanin Alpheus Babcock opatentował metalową ramę odlewaną w jednym kawałku: wytrzymuje ogromny naciąg strun i otworzyła drogę potężnemu nowoczesnemu fortepianowi.
1830 : Szkoła gry na gitarze Sora — W Paryżu Fernando Sor wydał szkołę, która rozważa postawę, uderzenie i harmonię na gitarze; pozostaje punktem odniesienia dla gitarzystów klasycznych.
1839 : Preludia Chopina — Fryderyk Chopin wydał swoje 24 Preludia op. 28, po jednym w każdej tonacji, w hołdzie dla „Das Wohltemperierte Klavier” Bacha, którego głęboko podziwiał.
1840 : Pierwszy „recital” — W Londynie koncerty Liszta reklamowano jako „recitale”: jeden pianista wypełnia cały program – format, który stał się normą.
1856 : Gitara Torresa — Hiszpański lutnik Antonio de Torres ukończył „La Leona”. Jego większe gitary, z dopracowanym wachlarzowym użebrowaniem, ustaliły kształt nowoczesnej gitary klasycznej.
1859 : Fortepian Steinwaya — Steinway opatentował fortepian ze strunami krzyżowymi na żeliwnej ramie: więcej mocy i rezonansu, wzór fortepianów koncertowych.
Późny romantyzm i szkoły narodowe (1860–1920) — Pod koniec XIX wieku każdy kraj szukał własnego głosu w swoich pieśniach ludowych, a romantyczna orkiestra i harmonia osiągnęły szczyt przepychu.
1865 : „Tristan i Izolda” Wagnera — Od słynnego pierwszego akordu ta opera przesuwa granice harmonii tonalnej; wielu widzi w niej początek muzyki nowoczesnej.
Choro i muzyka brazylijska (1870–2026) — Od choro z Rio po sambę i bossa novę – Brazylia wymyśliła muzykę, w której gitara, synkopa i melodia łączą wirtuozerię z łagodnością.
ok. 1870 : Narodziny choro — W Rio de Janeiro flecista Joaquim Callado i jego muzycy grali tańce europejskie z brazylijską synkopą: narodziło się choro.
1874 : Obrazki z wystawy — Musorgski napisał na fortepian przechadzkę po wystawie obrazów swojego przyjaciela Hartmanna; Ravel zorkiestrował ją w 1922 roku.
1877 : Fonograf Edisona — Thomas Edison nagrał i odtworzył ludzki głos z walca: po raz pierwszy wykonanie można było zachować.
Tango (1880–2026) — Zrodzone pod koniec XIX wieku nad brzegami La Platy, między Buenos Aires a Montevideo, tango jest jednocześnie tańcem, muzyką i poezją.
1887 : Gramofon i płyta — Emil Berliner opatentował gramofon odtwarzający płaską płytę. Płyty łatwo kopiować: początek przemysłu fonograficznego.
Impresjonizm (1890–1930) — Wokół Debussy’ego i Ravela muzyka francuska szukała barwy, światła i nastroju zamiast dramatycznej opowieści.
1894 : Popołudnie fauna (Prélude à l’après-midi d’un faune) — Wykonany po raz pierwszy w Paryżu, ten utwór orkiestrowy Debussy’ego, otwierany solem fletu, utorował drogę muzycznemu impresjonizmowi.
Ragtime (1895–1920) — Synkopowana muzyka fortepianowa Afroamerykanów, szalenie modna w Stanach Zjednoczonych około 1900 roku i jedno ze źródeł jazzu.
1897 : „Harlem Rag” Toma Turpina — Jeden z pierwszych ragów wydanych przez afroamerykańskiego kompozytora: zaczyna się szał ragtime’u.
1899 : Maple Leaf Rag — Wydany w Sedalii w stanie Missouri rag Scotta Joplina stał się ogromnym przebojem nutowym i uczynił go „Królem Ragtime’u”.
Modernizm XX wieku (1900–1950) — Na początku XX wieku kompozytorzy zakwestionowali tonalność, regularny rytm i odziedziczone formy.
Blues (1900–2026) — Zrodzony wśród Afroamerykanów na południu Stanów Zjednoczonych blues dał jazzowi, rockowi i niemal całej muzyce popularnej swój schemat akordów, „niebieskie” dźwięki i nastrój.
ok. 1903 : W. C. Handy słyszy bluesa — Na stacji kolejowej Tutwiler w Missisipi Handy usłyszał gitarzystę przesuwającego nóż po strunach: spotkanie, które później opisał jako swoje odkrycie bluesa.
Muzyka filmowa (1908–2026) — Od pianistów kina niemego po wielkie partytury symfoniczne – muzyka razem z obrazem opowiada, co czują bohaterowie.
1908 : Saint-Saëns pisze dla kina — Do filmu „L’Assassinat du duc de Guise” Camille Saint-Saëns napisał jedną z pierwszych oryginalnych partytur filmowych.
Jazz (1910–2026) — Zrodzony w Nowym Orleanie na początku XX wieku jazz postawił improwizację i swing w sercu muzyki.
1912 : The Memphis Blues — W. C. Handy wydał „The Memphis Blues”, jeden z pierwszych bluesów wydanych w nutach; blues opuścił Południe i rozszedł się po całym kraju.
1913 : Święto wiosny — Prapremiera baletu Strawińskiego w Paryżu wywołała słynny skandal; jego nieregularne, gwałtowne rytmy ukształtowały cały XX wiek.
1916 : „Pelo Telefone”, pierwsza nagrana samba — Muzyk Donga zarejestrował „Pelo Telefone” w Bibliotece Narodowej Brazylii; często uważa się ją za pierwszą nagraną sambę.
1917 : Pierwsza płyta jazzowa — Original Dixieland Jass Band, zespół z Nowego Orleanu, nagrał w Nowym Jorku pierwszą płytę jazzową; od razu odniosła sukces.
1917 : Mi noche triste — Carlos Gardel zaśpiewał i nagrał „Mi noche triste”, często uważane za pierwsze tango-piosenkę: tango zaczęło opowiadać historie.
1920 : „Crazy Blues” Mamie Smith — Ta płyta sprzedała się w setkach tysięcy egzemplarzy i pokazała wytwórniom, że afroamerykańscy muzycy mają swoją publiczność.
1920 : Radio wchodzi do domów — Stacja KDKA w Pittsburghu rozpoczęła regularne audycje dla publiczności. W ciągu kilku lat radio wniosło muzykę do każdego domu.
ok. 1923 : Dodekafonia — Arnold Schönberg opracował metodę komponowania opartą na serii wszystkich dwunastu dźwięków; jego Suita fortepianowa op. 25 (1921–1923) w całości z niej korzysta.
1924 : Rhapsody in Blue — W Nowym Jorku George Gershwin sam zagrał partię fortepianu w swojej rapsodii, która wprowadziła jazz do sali koncertowej; otwiera ją słynne glissando klarnetu.
1925 : Nagranie elektryczne — Mikrofon zastąpił w studiach tubę akustyczną: płyty stały się znacznie wierniejsze, a śpiewacy mogli śpiewać cicho, blisko mikrofonu.
1928 : „Boléro” Ravela — Wykonane po raz pierwszy w Paryżu dla tancerki Idy Rubinstein, powtarza ten sam temat, nieustannie zmieniając instrumenty, w jednym wielkim crescendo.
Folk (1930–2026) — W Stanach Zjednoczonych, a potem na całym świecie śpiewacy z gitarami sięgnęli po tradycyjne melodie i pisali piosenki o swoich czasach.
ok. 1932 : Gitara elektryczna — George Beauchamp i Adolph Rickenbacker zaczęli sprzedawać „Frying Pan” („patelnię”), gitarę hawajską (lap steel) z przetwornikiem elektromagnetycznym, jedną z pierwszych gitar elektrycznych na rynku.
1933 : „King Kong” i muzyka hollywoodzka — Symfoniczna partytura Maxa Steinera do „King Konga” pokazała, co muzyka może dać filmowi dźwiękowemu, i zapoczątkowała styl hollywoodzki.
1936 : Nagrania Roberta Johnsona — Podczas dwóch sesji (1936 i 1937) bluesman nagrał 29 piosenek, które później zainspirowały gitarzystów rockowych.
1940 : This Land Is Your Land — Woody Guthrie napisał tę piosenkę o Ameryce zwykłych ludzi; stała się hymnem folku.
1941 : Kwartet na koniec czasu — Jako jeniec wojenny Olivier Messiaen wykonał po raz pierwszy ten utwór w obozie na Śląsku (w Zgorzelcu) z trzema współwięźniami, na zdezelowanym pianinie.
Muzyka współczesna (1945–2026) — Od 1945 roku: serializm, muzyka elektroniczna, przypadek, minimalizm… Muzyka artystyczna bada wszystkie możliwe dźwięki.
ok. 1945 : Bebop — Charlie Parker i Dizzy Gillespie dokonali razem pierwszych ważnych nagrań: szybkie tempa, złożone harmonie; jazz stał się muzyką do słuchania.
1948 : Płyta długogrająca (LP) — Columbia wprowadziła płytę długogrającą 33⅓ obr./min, mieszczącą około dwudziestu minut na stronę: symfonii można było słuchać niemal bez przerw.
1948 : Muzyka konkretna — Pierre Schaeffer nadał w radiu swoje „Cinq études de bruits”, stworzone z nagranych dźwięków (pociągi, rondle…): muzykę można zrobić z każdego dźwięku.
Rock (1950–2026) — Zrodzony w Stanach Zjednoczonych w połowie lat 50. z rhythm and bluesa i country rock uczynił gitarę elektryczną instrumentem całego pokolenia.
1950 : Gitara elektryczna z litym korpusem — Leo Fender wypuścił model Esquire, a potem Broadcaster, przemianowany w 1951 roku na Telecaster: prostą, solidną, produkowaną seryjnie gitarę elektryczną.
1952 : „4′33″” Johna Cage’a — Pianista David Tudor usiadł przy fortepianie i przez cztery minuty i trzydzieści trzy sekundy nie zagrał ani jednej nuty: muzyką są dźwięki sali.
1955 : „Maybellene” Chucka Berry’ego — Ten pierwszy przebój połączył country i rhythm and bluesa z gitarą elektryczną na pierwszym planie: jedna z płyt założycielskich rock and rolla.
1958 : „Chega de Saudade” i bossa nova — João Gilberto nagrał tę piosenkę Jobima i Viníciusa de Moraesa ze swoją synkopowaną gitarą i łagodnym głosem: narodziła się bossa nova.
1964 : Syntezator Mooga — Robert Moog przedstawił modularny syntezator sterowany klawiaturą: dźwięk elektroniczny stał się dostępny dla muzyków.
1964 : „In C” Terry’ego Rileya — W San Francisco 53 krótkie wzory swobodnie powtarzane przez muzyków nad równym pulsem: dzieło założycielskie minimalizmu.
1964 : Za garść dolarów — Do tego westernu Sergia Leone Ennio Morricone połączył gwizdanie, gitarę elektryczną, dzwony i chór: muzyka filmowa zmieniła oblicze.
1965 : Dylan przechodzi na prąd — Na Newport Folk Festival Bob Dylan zagrał na gitarze elektrycznej z zespołem rockowym; część publiczności protestowała, ale folk i rock zbliżyły się do siebie.
1977 : Muzyka do „Gwiezdnych wojen” — John Williams napisał do „Gwiezdnych wojen” wielką partyturę symfoniczną z leitmotywami, w tradycji Wagnera i Hollywood lat 30.
1982 : Płyta kompaktowa — Płyta CD, opracowana przez Philipsa i Sony, trafiła do sprzedaży: dźwięk cyfrowy dotarł do domów.
1983 : Standard MIDI — Producenci instrumentów przyjęli MIDI, wspólny język, dzięki któremu klawiatury, syntezatory i komputery mogą się ze sobą porozumiewać. To dzięki MIDI twoja klawiatura może rozmawiać z tą stroną.
2005 : Wideo w sieci — Wraz z uruchomieniem YouTube każdy mógł oglądać koncerty i lekcje z całego świata: nauka gry na instrumencie nigdy nie była tak dostępna.