Forma sonatowa
Teoria muzyki · Forma muzyczna · Poziom 5 · 18 min
Forma sonatowa to wielka architektura muzyki klasycznej i romantycznej: kształtuje pierwsze części niemal wszystkich sonat, symfonii, kwartetów i koncertów Haydna, Mozarta, Beethovena, Schuberta, Brahmsa… To dramat w trzech aktach, zbudowany na konflikcie tonacji i jego rozwiązaniu.
Trzy części
| Część | Zawartość | Tonacje (w durze) |
|---|---|---|
| Ekspozycja (powtarzana) | 1. temat – łącznik – 2. temat – część zamykająca | I → V |
| Przetworzenie | fragmenty tematów, progresje, modulacje, napięcie; powrót przygotowany na punkcie organowym dominanty | niestabilne |
| Repryza | 1. temat – zmieniony łącznik – 2. temat – część zamykająca | I → I |
| (Koda) | dodatkowe zakończenie, u Beethovena czasem bardzo rozbudowane | I |
W molu 2. temat ekspozycji jest zwykle w tonacji równoległej durowej (III).
Myśl przewodnia: 2. temat „wraca do domu”
W ekspozycji 2. temat zostaje przedstawiony w obcej tonacji (dominanty): to napięcie strukturalne. W repryzie wraca w tonice: konflikt zostaje rozwiązany. Porównaj ten sam temat, najpierw w G-dur (ekspozycja), potem w C-dur (repryza):
M:4/4 L:1/4 K:G "G"B2 d B | "D7"c2 A2 | "G"G B "D7"A c | "G"B2 G2 |]
M:4/4 L:1/4 K:C "C"E2 G E | "G7"F2 D2 | "C"C E "G7"D F | "C"E2 C2 |]
Wzór do przestudiowania: Sonata C-dur KV 545 Mozarta
Pierwsza część tej „łatwej sonaty” (Sonata facile) to model w miniaturze:
- Ekspozycja: 1. temat w C-dur (słynny śpiew nad basem Albertiego), łącznik z gamami, 2. temat w G-dur, krótka część zamykająca. Potem repetycja.
- Przetworzenie: krótkie, przechodzi przez g-moll i inne tonacje molowe, w figuracji arpeggiowej.
- Repryza: niespodzianka! Mozart przywołuje 1. temat w F-dur (subdominanta), co pozwala mu użyć łącznika bez zmian i dojść do 2. tematu… w C-dur.
Sonatina
Sonatina to sonata w miniaturze, często pisana w celach dydaktycznych: przetworzenie jest bardzo krótkie albo nie ma go wcale. Sonatiny op. 36 Clementiego i op. 55 Kuhlaua to klasyczne kamienie milowe każdego pianisty.