Rondo oraz temat z wariacjami – darmowy kurs: teoria muzyki

Dwie formy zbudowane na powrocie: rondo, w którym refren wraca między kontrastującymi epizodami, oraz temat z wariacjami, w którym ten sam temat przekształca się raz po raz.

Rondo

Refren (A) przeplata się z epizodami (B, C…): A B A C A (rondo pięcioczęściowe) albo A B A C A B A (rondo siedmioczęściowe). Refren jest w tonacji głównej; epizody eksplorują inne tonacje. Charakter często żywy i radosny: ulubiona forma klasycznych finałów.

Słynny przykład: „Dla Elizy” (Für Elise) Beethovena (WoO 59).

A	B	A	C	A
a-moll, słynny temat	F-dur, jaśniej, z pasażami	powrót tematu	punkt organowy na A, mroczny i niespokojny, w d-moll	ostatni powrót

Inne przykłady: „Rondo alla turca” z Sonaty KV 331 Mozarta oraz „Złość z powodu zgubionego grosza” Beethovena.

Temat z wariacjami

Temat (często prosty, w formie dwuczęściowej) zostaje przedstawiony, a potem przekształcony w serii wariacji. Każda wariacja coś zachowuje (budowę, harmonię, melodię), a coś innego zmienia:

Wariacja melodyczna: ornamentyka, dźwięki zamienne, pasaże;
Wariacja rytmiczna: szybsze wartości (dyminucja), rytmy punktowane, triole;
Zmiana trybu: wariacja minore (w molu);
Zmiana faktury: temat w lewej ręce, kontrapunkt, akordy;
Zmiana charakteru: ekspresyjne adagio, marsz, walc, fuga…

M:4/4
L:1/4
K:C
"C"c c g g | "F"a a "C"g2 | "C"c3/2 c/ g3/2 g/ | "F"a3/2 a/ "C"g2 | "Cm"c c g g | "Fm"_a _a "Cm"g2 |]

Takty 1-2: temat; takty 3-4: wariacja rytmiczna (punktowana); takty 5-6: wariacja minore.

Do posłuchania: 12 Wariacji KV 265 Mozarta na temat „Ah ! vous dirai-je, maman” (melodia „Twinkle”), „Harmonijny kowal” Händla (Suita HWV 430), 32 Wariacje WoO 80 Beethovena i szczyt gatunku – Wariacje Goldbergowskie Bacha (30 wariacji na tej samej linii basu).

Ćwicząc wariacje: najpierw naucz się perfekcyjnie tematu razem z jego harmonią. W każdej wariacji odszukaj dźwięki tematu „ukryte” w ornamentyce: to one prowadzą frazowanie.

Rondo a rondeau: francuskie barokowe rondeau (Couperin, Rameau) to przodek ronda, z refrenem i kupletami, ale na mniejszą skalę i bez rozbudowanych modulacji ronda klasycznego.