Partimento: improwizacja nad zadanym basem

Często o tym zapominamy: Bach, Händel, Mozart i Beethoven słynęli najpierw jako improwizatorzy. W XVIII-wiecznych konserwatoriach Neapolu uczniowie uczyli się improwizować na partimenti: prostych liniach basowych, czasem cyfrowanych, nad którymi musieli realizować harmonie, potem melodie, a w końcu całe utwory. Ta metoda dziś mocno wraca, bo łączy harmonię, klawiaturę i inwencję.

1. Reguła oktawy

Jak zharmonizować bas idący krokami w górę lub w dół? Mistrzowie neapolitańscy ustalili standardowy akord dla każdego stopnia gamy: to reguła oktawy. W górę, w C-dur:

Cyfry oznaczają interwały nad basem: 5/3 = trójdźwięk w postaci zasadniczej, 6/3 = pierwszy przewrót, 6/4/3 i 6/5/3 = przewroty akordów septymowych. Stopnie 1 i 5 niosą akordy stabilne; pozostałe to akordy „przejściowe”.

M:4/4
L:1/4
Q:1/4=72
K:C
%%staves {RH LH}
V:RH clef=treble
V:LH clef=bass
[V:RH] [EGc]2 [FGB]2 | [EGc]2 [Acd]2 | [GBd]2 [Acf]2 | [Gdf]2 [Gce]2 |]
[V:LH] C,2 D,2 | E,2 F,2 | G,2 A,2 | B,2 C2 |]

2. Od szkieletu do melodii: dyminucja

Gdy harmonie są na miejscu, zdobisz górny głos: to dyminucja. Zastępujesz długi dźwięk kilkoma krótszymi, krążącymi wokół niego: arpeggiami, dźwiękami przejściowymi, zamiennymi. Oto ośmiotaktowy bas menueta, najpierw z „szkieletowym” górnym głosem:

M:3/4
L:1/8
Q:1/4=108
K:C
%%staves {RH LH}
V:RH clef=treble
V:LH clef=bass
[V:RH] e6 | f4 d2 | c4 A2 | B6 | G4 c2 | a2 f2 B2 | d6 | c6 |]
[V:LH] C,4 E,2 | F,4 G,2 | A,4 F,2 | G,6 | E,4 C,2 | F,2 D,2 G,2 | G,4 G,,2 | C,6 |]

A potem ten sam bas z górnym głosem po dyminucji (ozdobionym):

M:3/4
L:1/8
Q:1/4=108
K:C
%%staves {RH LH}
V:RH clef=treble
V:LH clef=bass
[V:RH] e2 g e c2 | f2 a f d2 | c2 e c A2 | B2 d c B A | G2 c e g2 | a2 f2 B2 | e2 d2 B2 | c6 |]
[V:LH] C,4 E,2 | F,4 G,2 | A,4 F,2 | G,6 | E,4 C,2 | F,2 D,2 G,2 | G,4 G,,2 | C,6 |]

Każdy dźwięk szkieletu wciąż jest obecny na mocnej części taktu (albo prawie); pozostałe dźwięki to arpeggia akordu (takty 1–3) albo dźwięki przejściowe (takt 4). W takcie 7 E nad basem G przywołuje kwartsekstakord kadencyjny, który rozwiązuje się na D, a potem H.

3. Formuły dyminucji, które warto znać

• Arpeggio: dźwięki akordu w dowolnej kolejności.
• Dźwięk przejściowy: łączy krokiem dwa dźwięki akordu.
• Dźwięk zamienny: krok w bok i z powrotem (E-F-E).
• Appoggiatura: dźwięk obcy na mierze, który potem się rozwiązuje (bardzo ekspresyjna, typowa dla stylu galant).
• Progresje: ta sama formuła powtarzana na każdym stopniu wznoszącego się lub opadającego basu.

Ćwiczenie: twój pierwszy improwizowany menuet

Włącz podkład balladowy w C dla nastroju i tempa albo graj sam z metronomem na 100 ćwierćnut na minutę.

1. Sam bas. Zagraj kilka razy bas menueta, śpiewając dźwięki szkieletu.
2. Szkielet. Obie ręce razem, wersja szkieletowa. Potem wymyśl własny szkielet: jeden dźwięk akordu na takt (albo dwa), w miarę możliwości poruszający się krokami.
3. Jedna formuła. Ozdabiaj szkielet jedną formułą przez 8 taktów (na przykład tylko arpeggiami).
4. Mieszanka. Arpeggia, dźwięki przejściowe, dźwięki zamienne. Takty 7–8 zachowaj jako stałą kadencję.
5. Forma. Zagraj 8 taktów dwa razy: najpierw prostą dyminucję, potem bardziej ozdobną. Masz kształt menueta (z urozmaiconym powtórzeniem!).