Od dawnych instrumentów klawiszowych do współczesnego fortepianu – darmowy kurs: historia muzyki

Fortepian ma zaledwie trzy stulecia. Przed nim, a długo także obok niego, inne instrumenty klawiszowe kształtowały muzykę, którą dziś gramy. Ich znajomość wiele wyjaśnia: dlaczego Bach prawie nie zapisuje dynamiki, dlaczego Mozart wymaga tak lekkiego uderzenia, dlaczego Liszt potrafi sprawić, że instrument grzmi.

Organy

Najstarszy instrument klawiszowy (jego przodkiem jest hydraulis starożytnej Grecji). Dźwięk powstaje w piszczałkach zasilanych powietrzem: trwa, dopóki klawisz jest wciśnięty, nie gasnąc, ale organista nie może go cieniować uderzeniem. Barwę zmienia się, wyciągając rejestry.

Klawikord

Instrument kameralny: mała metalowa blaszka (tangent) uderza w strunę i pozostaje do niej przyciśnięta. Dźwięk jest bardzo cichy, ale wrażliwy na uderzenie: można go cieniować, a nawet dodać lekkie vibrato (Bebung). Był ulubionym instrumentem do ćwiczeń Bacha i jego syna Carla Philippa Emanuela.

Klawesyn

Tutaj struna jest szarpana małym piórkiem (dawniej z pióra ptasiego, dziś z plastiku). Dźwięk jest jasny i bogaty, ale siła nacisku prawie nie zmienia głośności. Klawesyniści kształtują muzykę inaczej: artykulacją, timingiem, ornamentyką, rejestracją i przechodzeniem między manuałami (w instrumentach dwumanuałowych). Pisali na niego Couperin, Rameau, Scarlatti, Bach i Händel.

Fortepian historyczny (fortepiano)

Około 1700 roku we Florencji Bartolomeo Cristofori wynalazł „klawesyn, który gra cicho i głośno” (gravicembalo col piano e forte): młoteczki uderzają w struny i natychmiast odskakują. Po raz pierwszy siła palca bezpośrednio steruje głośnością. Fortepiano Mozarta i młodego Beethovena jest lekkie, ze zwinną mechaniką wiedeńską i klarownym, szybko gasnącym dźwiękiem; jego skala obejmuje około pięciu oktaw.

Współczesny fortepian

W XIX wieku instrument przeobraził się, by wypełniać coraz większe sale koncertowe:

1821: Sébastien Érard patentuje podwójną repetycję, pozwalającą bardzo szybko powtarzać ten sam dźwięk;
jednolita rama żeliwna (lata 50.–60. XIX wieku), większy naciąg strun, potężniejszy i dłużej brzmiący dźwięk;
skala rozszerzona do 88 klawiszy (nieco ponad 7 oktaw);
trzy pedały: prawy (tłumikowy), una corda (lewy) i później sostenuto, który przedłuża tylko dźwięki już trzymane.

Chopin, Liszt, Brahms, a potem Debussy i Ravel pisali na ten nowy instrument, zdolny zarówno śpiewać, jak i grzmieć.

Wniosek praktyczny: grając Bacha czy Scarlattiego na współczesnym fortepianie, „tłumaczysz”. Myśl klawesynem: wyraźna artykulacja, mało pedału, dynamika tarasowa zamiast wielkich crescend. W Mozarcie myśl fortepianem historycznym: lekkość, przejrzystość, oszczędna pedalizacja.

Częste nieporozumienie: klawesyn to nie „prymitywny fortepian”! To inny instrument, z własną estetyką, na którym wciąż się gra i który wciąż się buduje.