Muzyka tradycyjna: przekazywana ze słuchu

Przez stulecia większość ludzi nigdy nie widziała zapisanych nut. A jednak śpiewali codziennie: by uśpić dziecko, by trzymać rytm przy pracy w polu lub na statku, by tańczyć na wsi, modlić się, opłakiwać zmarłych czy świętować wesele. Ta muzyka, zwana tradycyjną (lub ludową), stanowi większą część całej muzyki, jaką kiedykolwiek grano. Jest też źródłem, z którego czerpali kompozytorzy muzyki artystycznej oraz muzycy jazzowi, bluesowi i rockowi.

Przekaz ze słuchu

Muzyki tradycyjnej uczy się ze słuchu: słyszysz, jak śpiewają ją rodzice lub sąsiedzi, powtarzasz ją i przekazujesz dalej. Nikt jej nie „posiada”: często nie wiemy, kto ją napisał. Jak w zabawie w głuchy telefon, każde pokolenie trochę ją zmienia, więc ta sama melodia istnieje w kilku wersjach, z innymi słowami, innym rytmem, innym dźwiękiem zależnie od regionu. Nie ma wersji „poprawnej”: wszystkie są żywe.

Weźmy Au clair de la lune, znaną we Francji co najmniej od XVIII wieku. Jej melodia używa zaledwie kilku sąsiednich dźwięków, łatwych do zapamiętania i zaśpiewania:

M:4/4
L:1/4
Q:1/4=96
K:C
C C C D | E2 D2 | C E D D | C4 |]
w: Au clair de la lu-ne, mon a-mi Pier-rot

Do czego służy ta muzyka?

• Do tańca: bourrée, jigi, polki, walce, branle, tańce w kole… Taniec wymaga wyraźnego rytmu i regularnych fraz (często 4- lub 8-taktowych).
• Do pracy: szanty pomagały załodze ciągnąć linę razem; pieśni polowe nadawały rytm pracy.
• Do opowiadania: ballady i lamenty opowiadają historie miłości, wojny czy zbrodni, czasem w dziesiątkach zwrotek.
• Do świętowania: kolędy, pieśni świąteczne, kołysanki, pieśni religijne.

Jak rozpoznać muzykę tradycyjną

• Krótkie, powtarzane frazy, często ze zwrotką i refrenem, który podchwytują wszyscy.
• Śpiew responsoryjny: solista śpiewa wers, a grupa odpowiada (nazywa się to call and response, „zawołanie i odpowiedź”).
• Proste skale: bardzo często pięciodźwiękowa skala pentatoniczna albo dawne skale modalne.
• Instrumenty łatwe do noszenia: skrzypce, flet, dudy, lira korbowa, akordeon, gitara, banjo, bęben.
• Burdony: dźwięk trzymany pod melodią, jak w dudach czy lirze korbowej.

Następująca melodia, hymnu Amazing Grace (anonimowej melodii amerykańskiej połączonej w XIX wieku ze słowami Johna Newtona), używa tylko pięciu dźwięków: G, A, C, D, E. To skala pentatoniczna, jak w niezliczonych pieśniach ze Szkocji, Afryki Zachodniej, Chin czy Andów.

M:3/4
L:1/4
Q:1/4=84
K:C
G, | C2 E/C/ | E2 D | C2 A, | G,2 G, | C2 E/C/ | E2 D/E/ | G3- | G2 |]

Zbieracze

W XIX wieku, gdy ludzie opuszczali wieś dla fabryk, wielu obawiało się, że te pieśni znikną. Pasjonaci zaczęli je zapisywać: Amerykanin Francis James Child zebrał stare ballady angielskie i szkockie; Anglik Cecil Sharp gromadził pieśni w Anglii, a potem w Appalachach. W XX wieku fonograf wszystko zmienił: Béla Bartók nagrał tysiące pieśni w Europie Środkowej, John i Alan Lomax przemierzali Stany Zjednoczone dla Biblioteki Kongresu. Dzięki nim wciąż możemy usłyszeć głosy śpiewaków urodzonych w XIX wieku.

Lista do słuchania

• Nagrania terenowe Alana Lomaxa (pieśni pracy, ballady z Appalachów).
• Melodie harfowe Turlougha O’Carolana, irlandzkiego harfiarza z XVIII wieku.
• Tradycyjna polifonia wokalna: pieśni korsykańskie, gruzińskie lub bułgarskie.
• Zabawa taneczna w twojej okolicy: wciąż najlepszy sposób, by usłyszeć tę muzykę na żywo!