Pieśń i miniatura fortepianowa

Na początku XIX wieku pokolenie poetów, malarzy i muzyków upomniało się o prawo do wyrażania tego, co najbardziej osobiste: namiętności, tęsknoty, marzeń, lęku, zachwytu nad przyrodą. To romantyzm. Dla tych artystów muzyka stała się sztuką najwyższą, bo mówi to, czego nie potrafią wyrazić słowa. Już w 1810 roku pisarz i kompozytor E. T. A. Hoffmann, pisząc o V Symfonii Beethovena, przedstawił muzykę jako najbardziej romantyczną ze wszystkich sztuk.

Wielkie tematy romantyczne

• Tęsknota (po niemiecku Sehnsucht): pragnienie bez określonego przedmiotu, wyrywanie się ku jakiemuś nieosiągalnemu gdzie indziej.
• Samotny wędrowiec (Wanderer) przemierzający przyrodę, a sama przyroda jako zwierciadło duszy: lasy, strumienie, światło księżyca.
• Noc, sen, fantastyka: elfy, duchy, baśnie ludowe.
• Fragment: mały utwór, myśl, zawieszona chwila mogą powiedzieć tyle samo co wielka forma.

Dwa gatunki szczególnie dobrze wyrażają ten ideał: pieśń (Lied) i fortepianowa miniatura charakterystyczna. Oba powstają z myślą o salonie, pokoju przyjęć w mieszczańskich domach, gdzie przyjaciele zbierają się wokół fortepianu.

Lied: wiersz, głos, fortepian

Lied (l.mn. Lieder, po niemiecku „pieśni”) to umuzycznienie wiersza na głos i fortepian. Fortepian nie jest zwykłym akompaniamentem: maluje scenerię i stan ducha. Mistrzem gatunku jest Franz Schubert (1797–1828), który w bardzo krótkim życiu napisał ich około sześciuset.

• W wieku siedemnastu lat skomponował Gretchen am Spinnrade („Małgorzata przy kołowrotku”, 1814), do tekstu z Fausta Goethego: prawa ręka fortepianu kręci się bez końca jak kołowrotek i zatrzymuje się nagle, gdy Małgorzata wspomina pocałunek Fausta.
• W Erlkönig („Król olch”, 1815) ojciec cwałuje nocą z chorym dzieckiem: fortepian wybija galop, a jeden głos ucieleśnia narratora, ojca, przerażone dziecko i Króla olch, każdego inną barwą.
• Jego cykle Die schöne Müllerin („Piękna młynarka”, 1823) i Winterreise („Podróż zimowa”, 1827), do wierszy Wilhelma Müllera, opowiadają historię w około dwudziestu pieśniach: drugi towarzyszy odrzuconemu kochankowi wędrującemu przez śnieg.

Schubert, nieśmiały i mało znany szerokiej publiczności, żył otoczony przyjaciółmi artystami, którzy organizowali dla niego wieczory muzyczne, schubertiady. Zmarł w wieku trzydziestu jeden lat, pozostawiając także symfonie, muzykę kameralną i utwory fortepianowe (impromptus, moments musicaux) o rzadkiej głębi.

Robert Schumann poświęcił pieśni niemal cały 1840 rok (Dichterliebe, „Miłość poety”, do wierszy Heinego): rok, w którym po długiej batalii sądowej z jej ojcem poślubił wreszcie pianistkę Clarę Wieck. Clara Schumann, jedna z największych pianistek stulecia, również komponowała pieśni i utwory fortepianowe. Fanny Mendelssohn, siostra Felixa, widziała niektóre swoje pieśni wydane pod nazwiskiem brata.

Miniatura charakterystyczna: wiersz bez słów

Przy fortepianie romantycy wymyślili lub odnowili mnóstwo małych form, często z sugestywnym tytułem: nokturn, impromptu, moment musical, pieśń bez słów, kartka z albumu, ballada, marzenie… Każda tworzy nastrój i rozwija go w kilka minut.

• Felix Mendelssohn pisał Pieśni bez słów: prawdziwe pieśni na fortepian solo, w których śpiewa prawa ręka.
• Robert Schumann komponował cykle miniatur pełne postaci: Karnawał, Sceny dziecięce (Kinderszenen, 1838). Krytyk muzyczny, w 1834 roku założył czasopismo, w którym pisał pod dwoma imionami: płomiennego Florestana i marzycielskiego Euzebiusza, dwóch stron swojej osobowości. To on powitał młodego Chopina słynnym „Czapki z głów, panowie, oto geniusz!”.
• Fryderyk Chopin, Polak osiadły w Paryżu od 1831 roku, wolał salony od wielkich sal i dawał niewiele publicznych koncertów. Przejął nokturn wymyślony przez Irlandczyka Johna Fielda i sprawił, że śpiewa jak aria z opery włoskiej; tańce swojej ojczyzny, mazurki i polonezy, wyniósł do rangi poematów.
• Franciszek Liszt był przeciwnie wirtuozem wielkich sal, ale pisał też utwory medytacyjne (Pocieszenia) i przetranskrybował na fortepian dziesiątki pieśni Schuberta, rozsławiając je w całej Europie.

Oto pierwsza fraza Marzenia (Träumerei) z Scen dziecięcych Schumanna: melodia, która wznosi się jednym łukiem, jak oddech, a potem łagodnie opada.

M:4/4
L:1/8
Q:1/4=66
K:F
C2 | F2- F3 E F A | c f f4 e d | c f G A B d F G | A c G6 |]

Kompozytor jako wolny artysta

W XIX wieku większość kompozytorów nie była już na służbie u księcia czy Kościoła: żyli z koncertów, uczniów i wydawców, czasem z posady dyrygenta lub pedagoga (Mendelssohn założył w 1843 roku konserwatorium w Lipsku). Pisali o muzyce, czytali się i krytykowali nawzajem. O tym, jak grać ten repertuar na fortepianie (rubato, pedał, śpiewny dźwięk), mówi lekcja Romantyzm (ok. 1820–1900) w ostatnim rozdziale.

Czego słuchać

• Długa, śpiewna melodia, bardzo ekspresyjna, często w otulającym akompaniamencie.
• Barwniejsza harmonia: chromatyka, nieoczekiwane modulacje, wzbogacone akordy.
• Elastyczne tempo (rubato), które oddycha wraz z frazą.
• Tytuł lub tekst, który prowadzi wyobraźnię słuchacza.

Posłuchaj

• Schubert: Gretchen am Spinnrade; Erlkönig; Der Lindenbaum (Winterreise); Impromptu op. 90 nr 3.
• Schumann: Dichterliebe; Sceny dziecięce.
• Mendelssohn: jedna z Pieśni bez słów, na przykład „Wenecka pieśń gondoliera” op. 19 nr 6.
• Chopin: Nokturn op. 9 nr 2; Liszt: Pocieszenie nr 3.