Opera romantyczna i szkoły narodowe

XIX wiek był wielkim stuleciem opery. W każdej stolicy opera była miejscem, gdzie należało się pokazać i gdzie przeżywano emocje, gdzie rodziły się modne melodie, zanim zaczęto je grać wszędzie: orkiestry dęte, katarynki i salonowe fortepiany. Był to też wiek narodów: ludy domagające się niepodległości lub zjednoczenia szukały w muzyce wyrazu swojej tożsamości.

Włochy: królestwo głosu

Na początku stulecia opera włoska oznaczała bel canto („piękny śpiew”): długie, giętkie melodie, olśniewające koloratury, wirtuozeria w służbie emocji. Jej mistrzami byli Rossini (Cyrulik sewilski, 1816), Bellini (Norma, 1831) i Donizetti (Łucja z Lammermooru, 1835); Chopin uwielbiał Belliniego i słychać to w jego nokturnach.

Potem przyszedł Giuseppe Verdi (1813–1901). Nabucco (1842) przyniósł mu pierwszy wielki triumf; chór wygnanych hebrajskich niewolników, Va, pensiero, stał się później we Włoszech symbolem patriotycznym. Verdi szukał przede wszystkim prawdy dramatycznej: silnych postaci, palących konfliktów, bezpośrednich i niezapomnianych melodii. Rigoletto (1851), Trubadur i Traviata (1853), Aida (prapremiera w Kairze w 1871 roku), a na starość Otello (1887) i komedia Falstaff (1893) wyznaczają karierę trwającą ponad pół wieku. Gdy zmarł w 1901 roku, opłakiwały go całe Włochy.

Wagner: opera staje się dramatem

Urodzony w tym samym roku co Verdi, Richard Wagner (1813–1883) chciał czegoś zupełnie innego. Dla niego opera miała być totalnym dziełem sztuki, w którym poezja, muzyka, inscenizacja i gra aktorska stanowią jedność. Sam pisał swoje libretta, często czerpiąc z mitów germańskich, i porzucił następstwo arii i recytatywów na rzecz muzyki ciągłej, niesionej przez orkiestrę.

Jego głównym narzędziem jest motyw przewodni (leitmotiv): krótki motyw muzyczny związany z postacią, przedmiotem lub ideą (pierścień, miecz, przeznaczenie…), który powraca, przekształca się i łączy z innymi, pozwalając orkiestrze opowiadać to, czego postacie nie wiedzą lub nie chcą powiedzieć. Muzyka filmowa przejmie tę technikę wprost.

Jego Pierścień Nibelunga obejmuje cztery opery i około piętnastu godzin muzyki. Aby wystawić go tak, jak chciał, Wagner, z pomocą króla Bawarii Ludwika II, zbudował własny teatr w Bayreuth, z orkiestrą ukrytą pod sceną; cały cykl wykonano tam po raz pierwszy w 1876 roku. W Tristanie i Izoldzie (1865) jego chromatyczna harmonia, która zdaje się nigdy nie rozwiązywać, otworzyła drogę całej muzyce nowoczesnej. Jego wpływ był ogromny, a jego antysemickie pisma rzucają trwały cień na jego dziedzictwo.

Paryż i opera francuska

Paryż przyciągał wszystkich kompozytorów grand opéra, wystawnym pięcioaktowym widowiskiem z baletem i chórami (Meyerbeer, Hugenoci, 1836). Później przyszły Faust Gounoda (1859) i Carmen Bizeta (1875), początkowo źle przyjęta, dziś jedna z najczęściej wystawianych oper na świecie. A Offenbach rozśmieszał stolicę operetką.

Szkoły narodowe

W krajach pod panowaniem imperiów (Czechy, Polska, Węgry, Norwegia, Finlandia) lub pragnących odróżnić się od Niemiec i Włoch (Rosja, Hiszpania) kompozytorzy czerpali z pieśni i tańców ludowych, z historii i legend swojego kraju.

• Rosja: Glinka, autor Życia za cara (1836), uchodzi za ojca muzyki rosyjskiej. Potem „Potężna Gromadka” (Bałakiriew, Cui, Borodin, Musorgski, Rimski-Korsakow), niemal sami samoucy, chciała muzyki rosyjskiej wolnej od zachodnich szkół: Borys Godunow i Obrazki z wystawy Musorgskiego, Szeherezada Rimskiego-Korsakowa. Czajkowski, wykształcony w konserwatorium, łączył rosyjski koloryt z tradycją europejską.
• Czechy: Smetana napisał Sprzedaną narzeczoną (1866) i cykl poematów symfonicznych Moja ojczyzna (Má vlast), którego Wełtawa podąża biegiem rzeki. Dvořák skomponował Tańce słowiańskie, a podczas pobytu w Ameryce Symfonię Z Nowego Świata (1893).
• Norwegia: Grieg napisał Utwory liryczne na fortepian i muzykę do dramatu Ibsena Peer Gynt (1876).
• Hiszpania: Albéniz (Iberia) i Granados (Goyescas) przenieśli na fortepian rytmy i andaluzyjską gitarę.
• A także Chopin dla Polski, Liszt i jego Rapsodie węgierskie, Sibelius i Finlandia (1899) dla Finlandii.

Oto początek Poranka z Peer Gynta Griega (przetransponowany do C): mała sielankowa figura, która kołysze się tam i z powrotem, jak powoli wschodzące słońce.

M:6/8
L:1/8
Q:3/8=50
K:C
G E D C D E | G E D C D E | G E G A E A | G E D C3 |]

A oto temat rożka angielskiego z części wolnej (Largo) Symfonii Z Nowego Świata Dvořáka (przetransponowany do C), prosty jak pieśń ludowa:

M:4/4
L:1/8
Q:1/4=50
K:C
E3 G G4 | E3 D C4 | D2 E2 G2 E2 | D8 |]

Czego słuchać

• U Verdiego: bezpośrednie melodie wokalne, potężne chóry, energiczne rytmy, orkiestra w służbie głosów.
• U Wagnera: ciągły przepływ orkiestry, powracające motywy przewodnie, chromatyczna harmonia, która bez końca odwleka rozwiązanie.
• W szkołach narodowych: zwroty z pieśni ludowych, rytmy taneczne, skale i barwy niezwykłe dla zachodniego ucha.

Posłuchaj

• Verdi: Va, pensiero (Nabucco); Brindisi z Traviaty.
• Wagner: preludium do Tristana i Izoldy; Cwał Walkirii.
• Bizet: Habanera z Carmen.
• Smetana: Wełtawa; Musorgski: Obrazki z wystawy; Grieg: Peer Gynt; Dvořák: Symfonia Z Nowego Świata.