Ragtime: fortepian, który swingował przed jazzem

W Ameryce lat 90. XIX wieku fortepian był wszędzie: w rodzinnych salonach, barach, salach tanecznych, na parowcach płynących w dół Missisipi. Afroamerykańscy pianiści ze Środkowego Zachodu wymyślili na nim żywą muzykę, w której melodia zdaje się radośnie potykać nad niewzruszonym akompaniamentem. Nazwano ją ragtime, zapewne od „ragged time” („poszarpany czas”).

Przepis na ragtime

• Lewa ręka wybija idealnie równy puls marszowy: niski dźwięk basu na mocną część, akord w środkowym rejestrze między nimi. To bas „um-pa”.
• Prawa ręka gra melodię synkopowaną (zob. synkopa): dźwięki uderzane między miarami i przetrzymywane przez nie, które brzmią, jakby przychodziły „za wcześnie”.
• Forma pochodzi od marszu wojskowego, bardzo modnego dzięki Johnowi Philipowi Sousie: kilka 16-taktowych tematów po kolei (na przykład AABBACCDD), często z „triem” w innej tonacji.

Porównaj takt „prosty” i takt synkopowany w tym przykładzie napisanym na potrzeby lekcji: w drugim figura krótka-długa-krótka przesuwa akcenty.

M:2/4
L:1/16
Q:1/4=80
K:C
c2e2 g2e2 | c e2g2 e c2 | c2e2 g2e2 | c e2g2 e c2 |]

Scott Joplin, król ragtime’u

Scott Joplin (ok. 1868–1917), syn byłego niewolnika, nauczył się grać na fortepianie w Teksasie i został wędrownym pianistą. Osiadły w Sedalii w stanie Missouri, wydał w 1899 roku Maple Leaf Rag, nazwany od klubu, w którym grał. Był to ogromny sukces: nuty sprzedały się w setkach tysięcy egzemplarzy i utrzymywały zarówno Joplina, jak i jego wydawcę, Johna Starka. Oto początek, tak jak zapisał go Joplin:

M:2/4
L:1/16
Q:1/4=90
%%staves {RH LH}
V:RH clef=treble
V:LH clef=bass
K:Ab
[V:RH] z A[Ee]A c[Ee]2G | [Ee]GB[Ee]- [Ee]4 | z A[Ee]A c[Ee]2G | [Ee]GB[Ee]3 z [Ee] |]
[V:LH] [A,,A,]2[E,A,C]2 [E,A,C]2[=A,,=A,]2 | [B,,B,]2[E,G,D]2 [E,G,D]2[E,,E,]2 | [A,,A,]2[E,A,C]2 [E,A,C]2[=A,,=A,]2 | [B,,B,]2[E,G,D]2 [E,G,D]2[E,,E,]2 |]

Joplin uważał się za poważnego kompozytora, a nie tylko za artystę rozrywkowego. Na niektórych swoich nutach kazał drukować ostrzeżenie, że ragtime’u nigdy nie należy grać szybko; napisał zbiór ćwiczeń, School of Ragtime (1908), oraz operę Treemonisha, której nigdy nie zobaczył w pełnej inscenizacji. Jej prawdziwa prapremiera odbyła się dopiero w 1972 roku, a Joplin otrzymał pośmiertnie Nagrodę Pulitzera w 1976 roku.

Wokół niego błyszczeli inni kompozytorzy ragtime’u „klasycznego”: James Scott i Joseph Lamb, a także Tom Turpin, którego Harlem Rag (1897) był jednym z pierwszych ragów wydanych przez afroamerykańskiego kompozytora.

Pianola

Ragtime rozkwitał też dzięki maszynie: fortepianowi mechanicznemu (pianoli). Rolka perforowanego papieru, napędzana miechami, uruchamia klawisze: fortepian gra sam. Na początku XX wieku sprzedano miliony rolek, a szybki i rytmiczny ragtime świetnie do nich pasował. Sam Joplin pod koniec życia nagrał kilka rolek. Obok fonografu był to jeden z pierwszych sposobów rozpowszechniania wykonania bez wykonawcy.

Od ragtime’u do jazzu i z powrotem

Około 1917–1920 roku ragtime wyszedł z mody. Ale przygotował grunt: pianiści stride z Harlemu (James P. Johnson, Fats Waller) rozbudowali jego lewą rękę i dodali improwizację, a zespoły z Nowego Orleanu przejęły jego synkopy. Zainteresowali się nim też kompozytorzy europejscy: Debussy napisał Golliwogg's Cakewalk (1908), Strawiński Ragtime (1918), Satie Ragtime du paquebot w Paradzie. W 1970 roku pianista Joshua Rifkin nagrał ragi Joplina jak muzykę kameralną; w 1973 roku film Żądło wykorzystał The Entertainer i ragtime wrócił na wszystkie fortepiany.

Czego słuchać

• Fortepian solo (lub mały zespół), z lewą ręką skaczącą między basem a akordem.
• Synkopowana melodia, często w powtarzanych dźwiękach lub jasnych oktawach.
• Umiarkowane tempo marszowe, na dwa.
• Wyraźnie wydzielone 16-taktowe odcinki, jak w marszu.

Lista do słuchania

• Joplin: Maple Leaf Rag, The Entertainer, Solace, Elite Syncopations.
• Turpin: Harlem Rag; James Scott: Frog Legs Rag.
• Dawne rolki do pianoli, często wznawiane.