Debussy, Ravel, Satie: muzyka barw

Paryż, około 1890 roku. Miasto właśnie gościło Wystawę Światową 1889 roku, na której zwiedzający mogli usłyszeć jawajski gamelan, orkiestrę gongów i metalofonów o brzmieniu nieznanym w Europie. Malarze impresjoniści pokazali już, że można malować światło, a nie kontury; poeci symboliści, tacy jak Mallarmé i Verlaine, woleli sugerować niż opisywać. Młody kompozytor, Claude Debussy (1862–1918), miał zrobić to samo z dźwiękiem.

Popołudnie, które wszystko zmieniło

W 1894 roku Debussy przedstawił Preludium do popołudnia fauna (Prélude à l'après-midi d'un faune), zainspirowane wierszem Mallarmégo. Rozpoczyna się ono solem fletu, który snuje linię bez wyraźnej tonacji; potem orkiestra wchodzi lekkimi dotknięciami: harfy, rogi z tłumikiem, podzielone smyczki. Żadnego wielkiego tematu rozwijanego na sposób Beethovena, żadnego heroicznego crescendo: dziesięciominutowe marzenie na jawie. Wielu muzyków uważa je za punkt wyjścia muzyki nowoczesnej.

Debussy napisał następnie operę Peleas i Melizanda (1902), w której postacie śpiewają niemal tak, jak mówią, potem Morze (1905), trzy „szkice symfoniczne” malujące wiatr i fale. Na fortepian napisał Estampes, Images i dwa zeszyty Preludiów (1910 i 1913).

Inny sposób pisania

Debussy nie lubił słowa „impresjonizm”, zapożyczonego z malarstwa. A jednak opisuje ono kilka nowych wyborów:

• Skale z innych światów: skala pentatoniczna (pięć dźwięków, jak czarne klawisze fortepianu), dawne skale modalne, skala całotonowa.
• Akordy dla ich barwy: akord nonowy nie musi już się „rozwiązywać”; można go przesuwać jako blok.
• Barwa na pierwszym planie: dla Debussy’ego i Ravela wybór instrumentu liczy się tak samo jak dźwięk.

Posłuchaj początku Dziewczyny o włosach jak len (La Fille aux cheveux de lin, Preludia, zeszyt I, 1910): melodia bez akompaniamentu jest niemal w całości pentatoniczna. Bez akompaniamentu, bez napięcia: zawieszona fraza, jak piosenka nucona dla siebie.

M:3/4
L:1/16
Q:1/4=60
K:Gb
d6 BG E2GB | d2BG E2GB G2GE | G2FE D8 |]

Ravel zegarmistrz

Maurice Ravel (1875–1937) dzielił z Debussym zamiłowanie do barwy, ale lubił jasne formy i precyzyjne mechanizmy, wyregulowane jak w zegarku. Znakomity orkiestrator, skomponował balet Dafnis i Chloe (1912) dla Baletów Rosyjskich, zorkiestrował w 1922 roku Obrazki z wystawy Musorgskiego, a w 1928 roku napisał Bolero: jeden temat powtarzany, przechodzący od instrumentu do instrumentu, nad rytmem werbla, który nigdy nie ustaje. To lekcja orkiestracji sama w sobie. Ravel interesował się też jazzem, którego chętnie słuchał, zwłaszcza podczas tournée po Stanach Zjednoczonych w 1928 roku; jego echa słychać w obu jego koncertach fortepianowych.

Satie outsider

Erik Satie (1866–1925), kabaretowy pianista z Montmartre’u i przyjaciel Debussy’ego, wybrał drogę przeciwną wielkości: krótkie, powolne, ascetyczne utwory pełne humoru (nadawał swoim partyturom ekscentryczne tytuły i wskazówki). Jego trzy Gymnopédies (1888) opierają się na lewej ręce kołyszącej się między dwoma akordami i unoszącej się nad nią melodii:

M:3/4
L:1/4
Q:1/4=66
%%staves {RH LH}
V:RH clef=treble
V:LH clef=bass
K:D
[V:RH] z3 | z3 | z f a | g f c | B c d | A3 |]
[V:LH] G,, [B,DF]2 | D, [A,CF]2 | G,, [B,DF]2 | D, [A,CF]2 | G,, [B,DF]2 | D, [A,CF]2 |]

W 1917 roku balet Parada, napisany z Cocteau i Picassem dla Baletów Rosyjskich, wprowadził do orkiestry maszynę do pisania i syreny. Młodzi kompozytorzy z „Grupy Sześciu” (Poulenc, Milhaud, Honegger…) widzieli w Satiem wzór prostoty; później odkryją go na nowo amerykańscy minimaliści.

Czego słuchać

• Rozmyte kontury: mało wyraźnych kadencji, płynne poczucie tonacji.
• Równoległe akordy przesuwające się blokami.
• Wyrafinowane brzmienia: flet, harfa, smyczki z tłumikiem, delikatnie muskane talerze, fortepian skąpany w pedale.
• Często bardzo cicha dynamika i tytuły przywołujące obraz (woda, księżyc, mgła, morze).

Lista do słuchania

• Debussy: Preludium do popołudnia fauna, Morze, Światło księżyca (Clair de lune), Zatopiona katedra.
• Ravel: Bolero, Dafnis i Chloe („Wschód słońca”), Pawana na śmierć infantki.
• Satie: Gymnopédies, Gnossiennes.
• Wokół nich: Lili Boulanger, pierwsza kobieta, która zdobyła Prix de Rome w dziedzinie kompozycji (1913), oraz Gabriel Fauré, nauczyciel Ravela.