Pisanie na fortepian: chorał, rejestry i pedał

Muzyka może być poprawna na papierze, a mimo to źle brzmieć na fortepianie – albo być niegrywalna. Pisać idiomatycznie to pisać z myślą o instrumencie: jego rejestrach, wielkości dłoni, rezonansie, pedale. Wielcy kompozytorzy-pianiści (Chopin, Schumann, Debussy) pisali „pod palce”. Ta lekcja zbiera odruchy, dzięki którym nuty dobrze brzmią i dobrze się je gra.

1. Faktura chorałowa: cztery głosy

Chorał to szkoła harmonii: cztery głosy (sopran, alt, tenor, bas) poruszające się razem, każdy z nich to prawdziwa linia melodyczna. Przy fortepianie prawa ręka bierze sopran i alt, lewa tenor i bas. Zasada: każdy głos porusza się jak najmniej, dźwięki wspólne zostają na miejscu.

M:4/4
L:1/4
Q:1/4=66
K:C
%%staves {RH LH}
V:RH clef=treble
V:LH clef=bass
[V:RH] "C"[ce]2 "F"[cf]2 | "G"[Bd]2 "Am"[Ac]2 | "F"[Ac]2 "G"[GB]2 | "C"[Gc]4 |]
[V:LH] [C,G,]2 [F,,A,]2 | [G,,G,]2 [A,,E,]2 | [F,,F,]2 [G,,D,]2 | [C,E,]4 |]

Prześledź każdy głos osobno: bas (C – F – G – A – F – G – C) to prawdziwa melodia; alt i tenor poruszają się małymi krokami. Zwróć też uwagę na kadencję zwodniczą (G → a-moll) w środku. Pisanie w stylu chorałowym, nawet przez kilka taktów, to najlepszy trening prowadzenia głosów.

2. Melodia w lewej ręce

Żeby urozmaicić temat albo stworzyć intymny moment, oddaj melodię lewej ręce, w rejestrze wiolonczeli (C3–A3), a prawej ręce daj lekkie akordy na przeciwmierze. Schumann i Grieg uwielbiają ten zabieg: melodia nabiera ciepłego, głębokiego koloru.

M:4/4
L:1/8
Q:1/4=72
K:C
%%staves {RH LH}
V:RH clef=treble
V:LH clef=bass
[V:RH] z2 [EGc]2 z2 [EGc]2 | z2 [FAc]2 z2 [EGc]2 | z2 [FAd]2 z2 [FGB]2 | z2 [EGc]2 [EGc]4 |]
[V:LH] C,4 E,2 G,2 | A,4 G,4 | F,4 D,2 B,,2 | C,8 |]

3. Rejestry fortepianu

Zasada fizyczna: w basie interwały muszą być szerokie, bo alikwoty niskich dźwięków zlewają się ze sobą. Tercja poniżej C3 brzmi jak papka. Porównaj te dwa takty:

M:4/4
L:1/4
Q:1/4=60
K:C
%%staves {RH LH}
V:RH clef=treble
V:LH clef=bass
[V:RH] "C (muddy)"[EGc]4 | "C (clear)"[EGc]4 |]
[V:LH] [C,,E,,G,,]4 | [C,,G,,E,]4 |]

Takt 1: skupiony akord w basie, mętny. Takt 2: ta sama harmonia w układzie rozległym (kwinta na dole, tercja wyżej), czysta i dźwięczna. To odbicie naturalnego szeregu alikwotów: szerokie interwały na dole, bliskie na górze.

4. Ludzka dłoń

• Maksymalna rozpiętość: oktawa dla każdego (nona czy decyma tylko dla dużych dłoni). Powyżej tego zagraj akord arpeggio albo rozdziel go między ręce.
• Akordy: 3 lub 4 dźwięki na rękę wystarczą. Akord pięciodźwiękowy w jednej ręce rzadko jest potrzebny.
• Krzyżowanie i nakładanie się rąk: możliwe, ale oznaczaj je i stosuj rzadko.
• Trzymane dźwięki + ruch w tej samej ręce: upewnij się, że jakiś palec jest jeszcze wolny.

5. Pedał: oddech fortepianu

Prawy pedał pozwala drgać wszystkim strunom: łączy i ociepla, ale też zlewa. Zasady zapisu:

• Zmieniaj pedał przy każdej zmianie akordu (pedalizacja „legato” czy synkopowana: puść tuż po nowym dźwięku basu, a potem od razu naciśnij znowu).
• W pasażach gamowych czy przy dźwiękach przejściowych używaj krótkiego pedału albo żadnego – inaczej dźwięki obce akordowi wiszą w powietrzu.
• Im niższy rejestr, tym staranniejsza musi być pedalizacja.
• W edytorze po prostu napisz „Ped.” na początku fragmentu i dodaj „zmiana co takt”.

Twój warsztat

1. W piano rollu napisz 8-taktowy chorał czterogłosowy (po dwa głosy na rękę) na schemacie I – IV | V – vi | IV – V | I, a potem dowolny wariant. Sprawdź, czy każdy głos porusza się małymi krokami.
2. Weź skomponowaną przez siebie melodię i przenieś ją do lewej ręki (C3–A3), z akordami na przeciwmierze w prawej.
3. Przejrzyj swoje nuty: żadnych skupionych tercji poniżej C3, żadnej rozpiętości większej niż oktawa w jednej ręce.
4. W edytorze ABC zapisz tekstem swoje zamiary co do pedału („Ped. co takt”).
5. Samokontrola: zagraj (albo poproś kogoś o zagranie) każdą rękę osobno, powoli: czy wszystko leży pod palcami bez wysiłku?