Hulplijnen en ottava – gratis cursus muziektheorie

De piano beslaat meer dan zeven octaven, veel meer dan één notenbalk kan bevatten. Om daarbuiten te noteren voegen we boven of onder de notenbalk korte lijnstukjes toe: hulplijnen. Ze werken precies zoals de lijnen van de notenbalk: noten wisselen af tussen „op de lijn” en „tussen twee lijnen”.

In de g-sleutel

M:4/4
L:1/4
K:C
C2 A,2 | F,2 z2 | a2 c'2 | e'2 z2 |]
w: C A F A C E

Onder de notenbalk: C (1 lijn), A (2 lijnen), F (3 lijnen). Erboven: A (1 lijn), C (2 lijnen), E (3 lijnen). Zie je de symmetrie? C en A komen aan beide kanten terug.

In de f-sleutel

M:4/4
L:1/4
K:C clef=bass
E,,2 C,,2 | z4 | C2 E2 | z4 |]
w: E C C E

Onder de notenbalk met f-sleutel: E (1 lijn), C (2 lijnen). Erboven: de middelste C (1 lijn), E (2 lijnen).

Waterdichte methode: lees hulplijnen in tertsen. Van de ene lijn naar de volgende sla je altijd een letter over: C → E → G → B… (omhoog) of C → A → F → D (omlaag). Ken gewoon de laatste lijn van de notenbalk en „tel de lijnen per drie”. Tel nooit de streepjes één voor één terwijl je elke noot opzegt!

8va, 8vb en 15ma

Na drie of vier hulplijnen wordt lezen lastig. Dan worden de noten een octaaf lager genoteerd, met een van deze tekens:

8^va (ottava alta) met een stippellijn boven de noten: speel een octaaf hoger dan genoteerd;
8^vb (ottava bassa) onder de noten: speel een octaaf lager;
15^ma (quindicesima): twee octaven hoger;
loco: terug naar de genoteerde hoogte (vaak volstaat het einde van de stippellijn).

Let op: de stippellijn van 8va geldt voor elke noot eronder, ook voor die binnen de notenbalk. Kijk goed waar ze precies eindigt.

Handige noten om als pianist uit het hoofd te kennen: de C boven de notenbalk met g-sleutel (2 hulplijnen, C6) en de twee C's van de f-sleutel (C2, twee lijnen onder de notenbalk; C4, de middelste C).