Tritonussubstitutie

Hier is een van de elegantste goocheltrucs van de jazz. Neem G7: de terts en de septiem, B en F, vormen een tritonus. Neem nu D♭7 (Des F As Ces): de terts is F, de septiem Ces… en dat is B! De twee akkoorden delen dezelfde tritonus, gewoon omgedraaid.

Omdat die twee noten de spanning en de oplossing naar C veroorzaken, kun je G7 vervangen door D♭7: dat is de tritonussubstitutie (geschreven als SubV). De algemene regel: elk dominantseptiemakkoord kan vervangen worden door het akkoord een tritonus (drie hele tonen) verder.

M:4/4
L:1/4
%%staves {RH LH}
V:RH clef=treble
V:LH clef=bass
K:C
[V:RH] "Dm7"[Fc]4 | "G7"[FB]4 | "Cmaj7"[EB]4 | "Dm7"[Fc]4 | "Db7"[FB]4 | "Cmaj7"[EB]4 |]
[V:LH] D,4 | G,,4 | C,4 | D,4 | _D,4 | C,4 |]

Kijk naar de rechterhand: die is in beide versies identiek! Alleen de bas verandert. In plaats van te springen D → G → C, glijdt ze chromatisch omlaag: D → Des → C. Die glijbeweging is een deel van wat jazz zijn verfijning geeft.

Wat het met de spanningstonen doet

De noten van D♭7, gezien vanuit G, zijn gealtereerde spanningstonen: Des = ♭5 (♯11), As = ♭9, Ces = 3. D♭7 boven een bas G spelen geeft dus G7(♭9,♯11). Tritonussubstitutie en de gealtereerde dominant zijn twee kanten van hetzelfde idee.

Varianten

• Secundaire dominanten vervangen: in A7 – D7 – G7 – C kun je A7 – A♭7 – G7 – D♭7 – C spelen, enzovoort. De bas wordt chromatisch.
• ii–V op de vervanger: Dm7 – G7 kan A♭m7 – D♭7 worden. Gedurfder.