Traditionele muziek: doorgegeven op het gehoor

Eeuwenlang zagen de meeste mensen nooit een geschreven partituur. Toch zongen ze elke dag: om een kind in slaap te wiegen, om de maat te houden bij het werk op het land of op een schip, om te dansen in het dorp, om te bidden, om de doden te bewenen of een bruiloft te vieren. Deze muziek, traditionele muziek (of volksmuziek) genoemd, vormt het overgrote deel van alle muziek die ooit is gespeeld. Ze is ook de bron waaruit componisten van kunstmuziek en musici uit jazz, blues en rock hebben geput.

Muziek doorgeven op het gehoor

Traditionele muziek leer je op het gehoor: je hoort je ouders of buren haar zingen, je herhaalt haar en je geeft haar op jouw beurt door. Niemand is er „eigenaar” van: vaak weten we niet wie ze geschreven heeft. Zoals bij het spelletje doorfluisteren verandert elke generatie haar een beetje, zodat dezelfde melodie in meerdere versies bestaat, met andere woorden, een ander ritme, een andere noot afhankelijk van de streek. Er is geen „juiste” versie: ze leven allemaal.

Neem Au clair de la lune, in Frankrijk bekend sinds minstens de 18e eeuw. De melodie gebruikt maar een paar naburige noten, makkelijk te onthouden en te zingen:

M:4/4
L:1/4
Q:1/4=96
K:C
C C C D | E2 D2 | C E D D | C4 |]
w: Au clair de la lu-ne, mon a-mi Pier-rot

Waar dient deze muziek voor?

• Dansen: bourrées, jigs, polka's, walsen, branles, rondedansen… Dans vraagt om een duidelijk ritme en regelmatige frasen (vaak 4 of 8 maten lang).
• Werken: zeemansliederen (shanties) hielpen een bemanning om samen aan een touw te trekken; liederen op het land hielden het ritme van het werk vast.
• Verhalen vertellen: ballades en klaagliederen vertellen over liefde, oorlog of misdaad, soms in tientallen coupletten.
• Feestvieren: kerstliederen, feestliederen, slaapliedjes, religieuze liederen.

Hoe herken je traditionele muziek?

• Korte, herhaalde frasen, vaak met een couplet en een refrein waarin iedereen meezingt.
• Beurtzang: een solist zingt een regel en de groep antwoordt (dat heet call and response, vraag en antwoord).
• Eenvoudige toonladders: heel vaak de pentatonische toonladder van vijf noten, of oude modi.
• Makkelijk mee te nemen instrumenten: viool, fluit, doedelzak, draailier, accordeon, gitaar, banjo, trom.
• Bourdons: een noot die onder de melodie wordt aangehouden, zoals bij de doedelzak of de draailier.

De volgende melodie, die van de hymne Amazing Grace (een anonieme Amerikaanse melodie die in de 19e eeuw werd gekoppeld aan woorden van John Newton), gebruikt maar vijf noten: G, A, C, D, E. Het is een pentatonische toonladder, zoals in talloze liederen uit Schotland, West-Afrika, China of de Andes.

M:3/4
L:1/4
Q:1/4=84
K:C
G, | C2 E/C/ | E2 D | C2 A, | G,2 G, | C2 E/C/ | E2 D/E/ | G3- | G2 |]

De verzamelaars

In de 19e eeuw, toen mensen het platteland verlieten voor de fabrieken, vreesden velen dat deze liederen zouden verdwijnen. Liefhebbers gingen ze opschrijven: de Amerikaan Francis James Child verzamelde de oude Engelse en Schotse ballades; de Engelsman Cecil Sharp verzamelde liederen in Engeland en daarna in de Appalachen. In de 20e eeuw veranderde de fonograaf alles: Béla Bartók nam duizenden liederen op in Centraal-Europa, John en Alan Lomax doorkruisten de Verenigde Staten voor de Library of Congress. Dankzij hen kunnen we nog steeds de stemmen horen van zangers die in de 19e eeuw geboren zijn.

Luisterlijst

• De veldopnames van Alan Lomax (werkliederen, ballades uit de Appalachen).
• De harpmelodieën van Turlough O'Carolan, een Ierse harpist uit de 18e eeuw.
• Traditionele vocale polyfonie: Corsicaanse, Georgische of Bulgaarse liederen.
• Een volksdansavond bij jou in de buurt: nog altijd de beste manier om deze muziek levend te horen!