Een melodie arrangeren en herharmoniseren

Arrangeren is componeren met een vangnet: de melodie bestaat al, en al de rest – harmonie, textuur, inleiding, tegenmelodieën, variaties – is van jou. Het is een van de beste oefeningen die er bestaan, en zo hebben de meeste grote componisten het vak geleerd: Liszt arrangeerde liederen, Bartók volksmelodieën, Ravel Griekse melodieën. We nemen een liedje uit het publieke domein dat iedereen kent, „Au clair de la lune”, en maken er stap voor stap een echt pianostuk van.

Stap 1: controleer de melodie en leg een basisharmonie

Zorg eerst dat je de exacte melodie hebt: veel versies die rondgaan zijn fout. Speel ze, zing ze, tel de maten. Leg daarna de eenvoudigst mogelijke harmonie, met alleen I en V: dat is je vertrekpunt, je „referentieversie”.

M:4/4
L:1/4
Q:1/4=100
K:C
"C" c c c "G" d | "C" e2 "G" d2 | "C" c e "G7" d d | "C" c4 |]

Stap 2: kies een textuur

Hetzelfde akkoord kun je op duizend manieren presenteren (bekijk opnieuw de les over patronen voor de linkerhand). Een Alberti-bas geeft meteen de smaak van een klassieke sonatine. Let op het G-akkoord, geschreven als B–G–D–G: we kiezen de omkering die het minst beweegt ten opzichte van het vorige akkoord.

M:4/4
L:1/8
Q:1/4=88
K:C
%%staves {RH LH}
V:RH clef=treble
V:LH clef=bass
[V:RH] c2 c2 c2 d2 | e4 d4 | c2 e2 d2 d2 | c8 |]
[V:LH] C,G,E,G, C,G,E,G, | C,G,E,G, B,,G,D,G, | C,G,E,G, B,,G,F,G, | C,4 [C,E,G,]4 |]

Stap 3: voeg een tegenmelodie toe

Een arrangement komt tot leven wanneer de linkerhand niet langer alleen begeleidt, maar ook begint te zingen. Hier tekent de bas een lijn in halve noten, vaak in tegenbeweging met de melodie. Daardoor verrijkt de harmonie zich vanzelf: a-klein, d-klein met F in de bas… en de melodie is geen noot veranderd!

M:4/4
L:1/4
Q:1/4=84
K:C
%%staves {RH LH}
V:RH clef=treble
V:LH clef=bass
[V:RH] "C/E" c c "C/G" c "G" d | "C/G" e2 "G/B" d2 | "Am" c e "Dm/F" d d | "C/E" c2 "C" c2 |]
[V:LH] E,2 G,2 | G,2 B,,2 | A,2 F,2 | E,2 C,2 |]

Stap 4: varieer de herhalingen

Een liedje herhaalt zich; een arrangement mag zich nooit identiek herhalen. Versier bij de herhaling de melodie (doorgangsnoten, wisselnoten, gepunteerde ritmes), verander van register of textuur. Hier is een versierde versie: de hoofdnoten van de melodie zijn er nog steeds, op de sterke tellen.

M:4/4
L:1/8
Q:1/4=88
K:C
"C" c2 cB c2 "G" d2 | "C" e3 f "G" e2 d2 | "C" c2 e2 "G7" d2 Bd | "C" c8 |]

Herharmoniseren: een melodie anders belichten

Herharmoniseren betekent de melodie intact laten en de akkoorden eronder veranderen. Dezelfde noot kan bij meerdere akkoorden horen: C is de grondtoon van C-groot, de terts van a-klein, de kwint van F-groot, de septiem van d-klein 7… Dit zijn de nuttigste vervangingen:

Laten we vergelijken. Hier is „Au clair de la lune” geherharmoniseerd: een baslijn die chromatisch daalt (A, G, F, Fis), een bijdominant D7 (V/V) die naar G stuwt, en dan E7 met Gis in de bas die naar a-klein stijgt. Precies dezelfde melodie als in stap 1… en toch klinkt het als een nostalgische ballad!

M:4/4
L:1/4
Q:1/4=72
K:C
%%staves {RH LH}
V:RH clef=treble
V:LH clef=bass
[V:RH] "Am" c "Am/G" c "F" c "D7/F#" d | "C/G" e2 "E7/G#" d2 | "Am" c e "Dm7" d "G7" d | "C" c4 |]
[V:LH] [A,,A,] [G,,G,] [F,,F,] [^F,,^F,] | [G,,G,]2 [^G,,^G,]2 | [A,,A,]2 [D,,D,] [G,,G,] | [C,,C,]4 |]

Jouw werkplaats

1. Kies een melodie uit het publieke domein die je perfect kent („Au clair de la lune”, „Vader Jacob”, „Scarborough Fair”…) en controleer ze met de bladmuziek op de site (Au clair de la lune, When the Saints Go Marching In).
2. Voer ze in de ABC-editor in met een basisharmonie I–IV–V (één of twee akkoorden per maat).
3. Schrijf een pianoversie op twee notenbalken met een textuur voor de linkerhand naar keuze (Alberti, wals, arpeggio's).
4. Voeg een inleiding van twee maten toe en een tegenmelodie in de linkerhand voor de herhaling.
5. Herharmoniseer voor een derde presentatie minstens vier akkoorden: een vervanging door vi, een ii, een bijdominant en een chromatische bas. Probeer de schema's uit bij akkoordenschema's.
6. Zelfcontrole: is de melodie nog zingbaar en perfect herkenbaar? Brengt elke presentatie iets nieuws?